Opinie

Het prototype Trump: de privaatpoliticus

Wanneer publiceert Trump zijn telefoontjes met Poetin en Johnson? De wetenschap heeft zijn bronnenmateriaal hard nodig, weet Hubert Smeets.

Hubert Smeets

Een godsgeschenk is het besluit van president Trump zijn telefoongesprek met de Oekraïense collega Zelensky te openbaren. Niet omdat Trump met het transcript een corrupt luchtje laat hangen rond uitdager Biden om dat curieuze baantje van zijn zoon bij een Oekraïens gasconcern. Evenmin omdat Trump wellicht zelf de strop heeft aangereikt waarmee Democraten hem kunnen ophangen. Nee, de tekst is een aanwinst voor de wetenschap.

Het gespreksverslag onthult namelijk twee fenomenen die de loopgraven in Washington ver overstijgen. Ten eerste dat deze regeringsleiders niet eens de schijn van ouderwetse professionaliteit proberen op te houden en lak hebben aan machtenscheiding. Ten tweede dat hun opvatting, dat publieke macht op de keper beschouwd privaat bezit is, zich in Oost zowel als West manifesteert.

Voor beiden is het presidentschap geen openbaar ambt. Ze zijn eerder ceo van hun eigen (familie)bedrijf. Ze hebben er zelfs geen boodschap aan dat een beetje bestuurlijke continuïteit een staatsbelang is, omdat een land waar elke nieuwe president de wetten van de vorige met terugwerkende kracht ongedaan maakt, voor de buitenwereld onbetrouwbaar wordt.

Treffend is de wijze waarop president Zelensky in het gesprek met Trump zijn personeelsbeleid uit de doeken doet. Na wat pluimstrijkerij – Trump heeft volgens beginneling Zelensky „niet 100 maar 1.000 procent gelijk” – laat hij de Amerikaanse president weten dat de nieuwe procureur-generaal, die nu eindelijk wel in de zaak Biden gaat duiken, „100 procent mijn persoon zal zijn”. Zelensky, die zich afficheert als voorman van een nieuwe generatie, wekt zo de indruk dat hij geen respect heeft, al is het maar in theorie, voor de machtenscheiding, zoals ook in de Oekraïense grondwet is verankerd.

Een eeuw geleden heeft een Duitse socioloog twee typen politici onderscheiden : politici die leven vóór de politiek en politici die leven ván de politiek. Zij die leven vóór de politiek zijn vaak (charismatische) ideologen met een doel. Deze soort kan gevaarlijk zijn, omdat ongebreideld messianisme niet zelden uitdraait op dictatuur. Zij die leven ván de politiek zijn meestal professionals die op welke publieke plek dan ook de staatszaken ambachtelijk runnen. Dit type is soms link, omdat ambtelijke corruptie op de loer kan liggen.

Dankzij Trump en Zelensky weten we dat er een derde soort is: politici die de politiek privatiseren. Deze privaatpolitici beschouwen de hun toevertrouwde staatsmacht als privé-eigendom dat ze naar eigen goeddunken op neofeodale wijze kunnen exploiteren. Gemandateerd door hét kiezersvolk hebben alleen zij de aandelen in handen. Ze zien de staat niet als een naamloze vennootschap, liever als een bv zonder raad van commissarissen.

Dankzij de twee regeringsleiders weten we ook dat privaatpolitici niet alleen in het voormalige Sovjetkamp gloriëren, maar dat hedendaagse zonnekoningen ook in de Angelsaksische wereld floreren. Zie Trump, die zich niet alleen politiek verzet tegen impeachment, maar ook meteen oppert dat een wettig gekozen parlementariër zou moeten worden „gearresteerd wegens verraad”. Loyaliteit is in zijn ogen een louter persoonlijke deugd: l’état, c’est moi.

Om Zelensky in gesprek met Trump te citeren: „Het zou een goed idee zijn als je [vanuit Polen] naar Oekraïne zou komen. We kunnen mijn vliegtuig nemen. Of het jouwe, dat waarschijnlijk veel beter is dan het mijne.” Wanneer publiceert Trump zijn telefoontjes met Poetin en Johnson? De wetenschap heeft zijn bronnenmateriaal hard nodig!

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.