illustratie Roland van Blokhuizen en Rick van Schagen

‘Geheime diensten willen brein in’

Bob de Graaff | Hoogleraar inlichtingen- en veiligheidsstudies Gedachtelezen, emoties meten, het kan misschien binnenkort. „De wet moet toekomstbestendig worden.” 

Chinese schoolkinderen met metalen banden om hun hoofd die hun concentratie en gemoedsgesteldheid meten. Bestuurders van hogesnelheidstreinen met een helm op die signalen in hun hersenen kan opvangen die erop duiden dat de bestuurder versuft of gedeprimeerd is.

Het lijkt sciencefiction, maar het is werkelijkheid. En het is een werkelijkheid waarvan geheime diensten al sinds de jaren vijftig dromen, vertelt hoogleraar inlichtingen- en veiligheidsstudies Bob de Graaff van de Universiteit Utrecht. „Emoties meten en gedachtelezen was binnen de CIA al in de jaren vijftig een belangrijk onderwerp. De Amerikanen vreesden het brainwashen door Russen, Noord-Koreanen en Chinezen met farmaceutische middelen of via parapsychologie. Het boek The Manchurian Candidate uit 1959 is erop geïnspireerd. Een door Russen en Koreanen gehersenspoelde Amerikaanse soldaat doodt daarin medesoldaten en probeert een Republikeinse presidentskandidaat te vermoorden. Vergeleken met de methoden van toen zijn we inmiddels stukken verder. Nu kunnen we doordringen tot de elektrische signalen in de hersenen. De discussies van toen doen denken aan die van nu.”

Vrijdag organiseert De Graaff in Utrecht voor medewerkers van inlichtingendiensten, toezichthouders en politici een conferentie over ‘hersenvredebreuk’. Daarbij doelt hij op het risico dat inlichtingendiensten doordringen tot iemands brein tegen diens wil. De Graaff vroeg er – vergeefs – al aandacht voor in 2015. Dat was voor de invoering van de nieuwe inlichtingenwet in 2017. Nu diezelfde wet volgend jaar wordt geëvalueerd, poogt De Graaff opnieuw waarborgen te realiseren tegen ‘brainhacking’.

Er kan nu al veel meer dan mensen denken

Wat kan een inlichtingendienst eigenlijk met via hersenvredebreuk ingewonnen informatie?

De Graaff: „Je kunt de hersensignalen van bijvoorbeeld de genoemde treinbestuurder manipuleren voor sabotage-acties. De reden waarom ze in China een helm op hebben, is dat de autoriteiten daar niet willen dat een onevenwichtige of zelfs suïcidale treinbestuurder zich te pletter rijdt, zoals de piloot van Germanwings in 2015 zich met zijn vliegtuig in de Alpen te pletter vloog.

„Angst voor sabotage geldt ook voor targets met implantaten. Niet voor niets was voormalig vicepresident Dick Cheney bang dat zijn pacemaker van buitenaf gehackt zou worden voor een moordaanslag.

„Verder experimenteert Darpa, de TNO van het Amerikaanse leger, met zogeheten brain-to-brain-communicatie. De soldaat van de toekomst zou via een implantaat in zijn hersenen met een andere soldaat met implantaat moeten kunnen communiceren. Zonder telefoon of computers dus. Dat maakt het voor de tegenstander moeilijker om communicatie tussen militairen te onderscheppen. Voor militaire inlichtingendiensten kan het vervolgens nuttig zijn om te proberen die brain-to-brain signalen af te tappen als de tegenstander daar ook gebruik van maakt. Aan vrijwel elke nieuwe mogelijkheid zit namelijk een contra-inlichtingenkant: hoe kan ik de signalen onderscheppen die ik voor andere doeleinden zelf wil gebruiken?”

Bent u niet aan het luchtfietsen? In een toelichting op uw conferentie zegt Nick Ramsey, hoogleraar neurochirurgie, dat het onderzoek dat brainhacking mogelijk maakt, traag verloopt.

„Er kan nu al veel meer dan veel mensen denken. Het hacken van een implantaat, zoals een kunstmatig netvlies of een pacemaker, kan nu al. Maar inderdaad, het zal nog een tijd duren voordat hersensignalen via implantaten of microchips in die hersenen gehackt kunnen worden. Toch denk ik dat dit gaat gebeuren, domweg omdat het de droom is van de inlichtingendiensten.

„Recente ontwikkelingen, in bijvoorbeeld terrorismebestrijding, versterken die droom. Die is steeds meer opgeschoven van het voorkomen van daden naar het ‘lezen’ van intenties. Er zijn in Nederland mensen opgepakt nog voordat of kort nadat ze vertrokken waren met niet veel meer dan een kampeeruitrusting en een flinke som geld. Tijdens het proces werd geprobeerd hun – mogelijk radicale – intenties te achterhalen, vooralsnog aan de hand van bijvoorbeeld filmpjes of foto’s met jihadistische uitingen op hun telefoon, zoals IS-vlaggen of oproepen tot de gewapende jihad. Vroeger hadden we gewacht totdat zulke jongeren daadwerkelijk hadden geprobeerd ergens een grens over te steken.

„Ook veiligheidsdiensten hebben dus grote belangen om onderzoek naar de hersenen te stimuleren om intenties te achterhalen. Een andere factor die in de inlichtingenwereld altijd speelt, is de angst dat andere landen verder zijn dan wij. Dan moeten wij dat ook kunnen, is de gedachte.”

Lees ook over de soldaten die gedachten proberen te lezen

Welke rol speelt de markt hierin?

„Die investeert massief in onderzoek waarmee ook de inlichtingendiensten hun voordeel kunnen doen. Ondernemer Elon Musk heeft veel geld gestoken in de ontwikkeling van software die belangrijke functies van het brein kan versterken, zoals het geheugen (brain enhancement). Miljardair Bryan Johnson, voormalig eigenaar van eBay, heeft 100 miljoen dollar gestoken in een start-up die eveneens de ontwikkeling van brein-computerverbindingen een flinke stimulans moet geven.”

Schiet de huidige, nog jonge Inlichtingenwet nu al tekort bij tegengaan van hersenvredebreuk?

„Nee, niet nu al. Want veel van de genoemde mogelijkheden worden nog niet toegepast door inlichtingendiensten. Maar voor het toekomstbestendig maken van de wet zijn echt aanvullende bepalingen nodig. Er zijn weliswaar allerlei grondwettelijke bepalingen in de nieuwe wet opgenomen, zoals de artikelen 10 (recht op persoonlijke levenssfeer) en artikel 13 (communicatiegeheim). Maar uitgerekend artikel 11 over de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam is er ten onrechte buiten gebleven. Niet nodig, zei toenmalig minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) bij de wetsbehandeling in 2015. Het hacken van het brein zou toch nooit gebeuren, zei hij. De inlichtingendiensten zeiden hetzelfde. Ik denk dat je dat, gezien alle ontwikkelingen na die tijd, niet meer kunt volhouden.”