Recensie

Recensie Vormgeving

Wim Crouwels ‘digitale’ grid is handwerk

Tentoonstelling Het Stedelijk eert de onlangs overleden grafisch ontwerper Wim Crouwel met een voorbeeldige expositie van affiches, catalogi, letters en bedrijfslogo’s.

Wim Crouwels ontwerp voor een affiche voor de Oldenburg-expositie uit 1969 en affiche voor de expo Vormgevers uit 1968.
Wim Crouwels ontwerp voor een affiche voor de Oldenburg-expositie uit 1969 en affiche voor de expo Vormgevers uit 1968. Foto’s Stedelijk Museum Amsterdam

Hoe kregen we het in de jaren zestig en zeventig toch voor elkaar om zonder computer zo productief te zijn? Grafisch vormgever Wim Crouwel (1928-2019) vroeg het zich vlak voor zijn overlijden verbaasd af, toen hij in de door Avrotros op 25 september uitgezonden tv-documentaireWim Crouwel – Modernist terugkeek op de jaren zestig en zeventig, de hoogtijdagen van het mede door hem opgerichte ontwerpbureau Total Design.

De vraag dringt zich nog pregnanter op bij de tentoonstelling Wim Crouwel: Mr. Gridnik, die een week na Crouwels dood in het Stedelijk Museum Amsterdam opende. Daar is, voorbeeldig gepresenteerd, een selectie te zien uit de meer dan duizend affiches, catalogi, boeken, letters, bedrijfslogo’s en postzegels die Crouwel sinds de jaren vijftig ontwierp.

Moeilijk voorstelbaar inderdaad dat die ontwerpen merendeels dateren uit het pre-computertijdperk. Zelfs de affiches die Crouwel vanaf eind jaren vijftig voor het Van Abbemuseum ontwierp ogen al zo digitaal: consequent en strak van opzet, helder van boodschap, en zo onverminderd modern.

De expositie laat ook zien dat Crouwels oeuvre van een verbluffende eenheid is. Rationaliteit en ordening hebben voor hem altijd vooropgestaan, en alle ontwerpen zijn gebaseerd op een grid, een rasterpatroon. Bovendien had hij aan vier lettersoorten bijna heel zijn carrière genoeg. Maar hoeveel regels hij zichzelf ook oplegde, door zijn grote gevoel voor esthetiek en zijn typografische speelsheid voelt het raster van ‘Mr. Gridnik’ nooit als een keurslijf. De vele affiches in de tentoonstelling maken duidelijk hoeveel variëteit er in zijn uitgangspunten schuilging.

Affiche voor de expo Vormgevers uit 1968. Foto Stedelijk Museum Amsterdam

Crouwels tijdloze helderheid maakte in de jaren tachtig plaats voor het visuele kabaal van het postmodernisme. Maar vanaf de jaren negentig kwam de herwaardering voor Crouwel al weer op gang en werd hij, ook internationaal, aangemerkt als voorloper op het gebied van de computervormgeving.

De expositie in het Stedelijk laat zien dat Crouwel de meeste ontwerpen met de hand tekende. Als voormalig huisontwerper van het museum – van 1963 tot 1985 maakte Crouwel alle affiches en catalogi – heeft hij heel zijn archief aan het Stedelijk nagelaten. En dus kan samensteller Carolien Glazenburg bijvoorbeeld de fascinerende ontwerptekening laten zien voor het affiche van de Claes Oldenburg-tentoonstelling in het Stedelijk, uit begin 1970. Op een groot vel heeft Crouwel in potlood eerst met een lineaal zijn vaste rasterpatroon getrokken. Daarop heeft hij vervolgens de naam van de Zweeds-Amerikaanse pop-artkunstenaar getekend. Met speciaal ontworpen letters die aansluiten bij diens werk: aaibare, sculpturale letters.

Dat is wat Crouwel vaak deed: binnen zijn stramien proberen het werk van de kunstenaar te interpreteren. Voor een tentoonstellingsaffiche van Fernand Léger in het Van Abbemuseum in 1957 tekende hij zwarte, met elkaar verbonden letters, die aansluiten bij de zwarte lijnen die Léger in zijn werk toepaste.

Bij zijn affiche voor de tentoonstelling Vormgevers in het Stedelijk in 1968 maakte hij zijn ontwerpraster onderdeel van het affiche. De belettering conformeert zich aan het grid en heeft met louter horizontale en verticale lijnen iets uitgesproken digitaals, wat door het kleurgebruik (alleen wit en zwart) nog wordt versterkt. Maar wie goed kijkt ziet dat de rasterlijnen in dikte verschillen en door de ontwerper zelf zijn getrokken – niks computer, in 1968 was grafisch ontwerpen nog handwerk.

De door filmmaker Lex Reitsma gemaakte documentaire Wim Crouwel – Modernist is nog te zien via npo.nl