Opinie

Voor Trump en Johnson heiligt het doel alle middelen

Volgens Trump en Johnson zijn hun juridische problemen een wraakactie van politieke vijanden die de volkswil dwarsbomen, schrijft

Boris Johnson op bezoek bij koningin Elizabeth op 24 juli, waarbij ze hem vroeg een kabinet te vormen. Het Hooggerechtshof heeft intussen gevonnist dat hij in september het staatshoofd misleidde door haar te vragen het parlement voor vijf weken te schorsen.
Boris Johnson op bezoek bij koningin Elizabeth op 24 juli, waarbij ze hem vroeg een kabinet te vormen. Het Hooggerechtshof heeft intussen gevonnist dat hij in september het staatshoofd misleidde door haar te vragen het parlement voor vijf weken te schorsen. Foto Victoria Jones/EPA

By any means necessary – ‘tot elke prijs’ – is de leuze die in Downing Street 10 wordt gebruikt om de Brexit-aanpak van de Britse premier Boris Johnson te omschrijven. Diezelfde term dekt ook de aanpak van Donald Trump van zijn herverkiezing in 2020.

De gevolgen van die houding voor de overheid bleken vorige week, toen aan weerskanten van de Atlantische Oceaan rechtsstatelijke crises uitbraken. In het Verenigd Koninkrijk oordeelde het Hooggerechtshof met elf tegen nul stemmen dat de regering-Johnson met de schorsing van het parlement onrechtmatig had gehandeld. Op dezelfde dag begon tegen de Amerikaanse president een impeachment-onderzoek, naar aanleiding van de mededeling van een klokkenluider dat Trump de regering van Oekraïne had aangespoord om zijn politieke tegenstanders zwart te maken.

Deze gelijktijdige crises zijn meer dan toeval. Ze zijn een teken dat in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, twee landen die zichzelf al heel lang als een democratisch rolmodel voor de wereld beschouwen, de wetten en conventies die ten grondslag liggen aan de liberale democratie onder vuur liggen.

Lees ook: Blamage voor premier Johnson: het parlement mag weer aan de slag

Schuldbewust

In normale tijden zou een Britse of Amerikaanse regering behoedzaam, terughoudend en zelfs schuldbewust hebben gereageerd op de juridische klappen die hen vorige week zijn toegebracht. Maar die tijd is geweest. Integendeel: de kampen van Trump en Johnson maken hun aanhang wijs dat hun juridische problemen een wraakactie zijn van politieke vijanden die proberen de volkswil te dwarsbomen.

Formeel aanvaardde Johnson de uitspraak van het Hof, maar hij zei daar wel meteen bij dat de rechters van het Hooggerechtshof ongelijk hadden (alle elf). Zijn aanhang blijft sputteren dat het Hof bestaat uit grootstedelijke tegenstanders van een Brexit. In Trumps retoriek wordt de onafhankelijkheid van rechters allang in twijfel getrokken. Tijdens de verkiezingen van 2016 suggereerde de president dat een Mexicaans-Amerikaanse rechter nooit onbevangen kon oordelen vanwege zijn immigratiestandpunt.

Minachting voor de rechtsstaat zit ingebakken in de ‘tot elke prijs’-houding van de politiek. De adviseur van Johnson die het motto heeft gekozen is Dominic Cummings. In een wijdlopige blogpost ventileerde hij zijn frustratie dat bij de overheid „de discussie vaak word beheerst door juristen” – en dat zijn intelligente ideeën door deze spelbrekers vaak als „onwettig” werden beschouwd.

Lees ook: De man die Boris Johnson op ramkoers houdt

Malcolm X

Als we eenmaal de stelling huldigen dat het doel de middelen heiligt, dan is logisch gezien elke tactiek geoorloofd. Het is veelzeggend dat ‘tot elke prijs’ oorspronkelijk als politieke leuze werd gekozen door Malcolm X, de Afro-Amerikaanse activist uit de jaren zestig, die gefrustreerd was over de geweldloze aanpak van de burgerrechtenbeweging.

De impliciete dreiging met geweld is inmiddels ook al onderdeel van de methodiek van Trump en Johnson. Nadat vorige week door parlementsleden werd geklaagd dat het taalgebruik van de premier tot aanvallen op politici uitnodigde, antwoordde Cummings dat het hem niet verbaasde dat mensen boos waren en dat de beste manier om hun terechte woede te temperen was om de Brexit af te ronden. Trump zei dat de klokkenluider in de Oekraïne-zaak „nagenoeg een spion was” en beweerde dat hij zou moeten worden behandeld „zoals vroeger, toen we nog verstandig waren” (lees: geëxecuteerd). In het verleden moedigde Trump zijn aanhang tijdens bijeenkomsten ook al aan om betogers af te tuigen.

De politieke betogen van de regeringen-Johnson en -Trump gebruiken de taal van democratie, maar de achterliggende logica heeft meer gemeen met het populistisch autoritarisme. Voor Johnson prevaleert de krappe overwinning in het Brexit-referendum van 2016 boven alle andere restricties die in een democratische samenleving van toepassing zijn, waaronder de wet, de waarheid en de wil van het parlement en zijn gekozen vertegenwoordigers.

Trump heeft nog minder oog voor het idee dat democratie met checks and balances gepaard gaat. Zijn zelfbeeld als volkstribuun wordt gevoed door zijn eigen ego en de verering van zijn aanhang. Hij heeft al eens gezegd dat hij op Fifth Avenue in New York iemand dood zou kunnen schieten zonder stemmen kwijt te raken.

Als leiders zoals Johnson en Trump beweren een rechtstreeks mandaat van het volk te hebben, kunnen de andere instituties van een democratische samenleving met minachting worden behandeld en zelfs bedreigd worden met gewelddadige vergelding door het volk. Amerika is deze populistisch-autoritaire weg ingeslagen sinds Trump de politiek inging. Het VK bleef nog een tijdje achter, onder het conventioneler en waardiger leiderschap van Theresa May. Maar nu is de Trumpiaanse politiek door de in het nauw gedreven en gewetenloze Johnson ook daar geïmporteerd.

Lees ook: Trump doet Nixon en Clinton verbleken

Fase in de strijd

Alles is nog lang niet verloren. Vorige week bleek uit de besluiten van het Britse Hooggerechtshof en het Huis van Afgevaardigden dat voor leiders met autoritaire instincten de wet in het VK en Amerika nog altijd een geduchte beperking is.

Maar dit is niet meer dan een fase in de strijd. De strategie van Johnson en Cummings is om verkiezingen af te dwingen, waarvan ze dan tot inzet ‘het volk tegen het establishment’ willen maken. Trump zal in 2020 een soortgelijke campagne voeren.

En tegenover verdeelde, geradicaliseerde en ongeloofwaardige politieke tegenstanders zou de strategie van Trump en Johnson ook best eens winnend kunnen zijn. Deze strategie, zoveel is nu wel duidelijk, behelst minachting voor de rechtsstaat, afbraak van nationale instituties, bevordering van een sfeer van gewelddadigheid en bewuste aanjaging van bittere verdeeldheid in het land.

Tot voor kort konden het VK en Amerika dienen als waarachtige inspiratiebron voor liberalen overal ter wereld en als voorbeeld van hoe een rechtstatelijk democratisch stelsel eruit hoorde te zien. De verwording van de liberale democratie in het Anglo-Amerikaanse hart ervan zal helaas gevolgen voor de hele wereld hebben.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.