Rockster Johnson knalde niet

Partijcongres Conservatieven Bij zijn toespraak in Manchester zei de premier zes keer dat het VK op 31 oktober zal uittreden. Belangrijker was de brief naar Juncker.

De Britse premier Boris Johnson tijdens zijn slotspeech op het Conservatieve partijcongres in Manchester, woensdag.
De Britse premier Boris Johnson tijdens zijn slotspeech op het Conservatieve partijcongres in Manchester, woensdag. Foto Henry Nicholls / Reuters

Als slotact van het Conservatieve partijcongres kwam Boris Johnson op, begeleid door een licht- en geluidsshow die hoort bij een rockster, maar de premier wilde vervolgens niet knallen. Hij gaf de zaal, een paar honderd overtuigde Brexiteers, niet waar ze voor kwamen. In plaats van de aanval te kiezen, zoals Johnson de afgelopen week deed, was hij gematigd. Het publiek raakte vertwijfeld toen Johnson zijn liefde aan Europa verklaarde. Hij wist: dit was een dag om de Europese Unie te vriend te houden.

De toespraak van Johnson was zelfs niet het belangrijkste moment van de dag. Halverwege de middag stuurde hij een brief aan Jean-Claude Juncker, scheidend voorzitter van de Europese Commissie, waarin hij het nieuwe Britse voorstel deed om de grens op het Ierse eiland na de Brexit te regelen.

Wil Johnson eind deze maand dat het Verenigd Koninkrijk toch met een akkoord ordentelijk uittreedt, dan is een nieuw plan voor de grens noodzakelijk. De afspraken die oud-premier Theresa May maakte, de zogenoemde backstop, waren voor het Lagerhuis de steen des aanstoots om haar deal drie keer weg te stemmen. De backstop zou de Britten in het slechtste geval dwingen oneindig lang Europese handelsregels te volgen.

Het nieuwe voorstel van Johnson gaat verder dan alle alternatieven die in de afgelopen maanden zijn geopperd. De Britten zijn bereid toe te staan dat Noord-Ierland EU-regels volgt op gebied van landbouw, voedselproducten en goederen. Voor een aanzienlijk deel blijft Noord-Ierland onderdeel van de interne markt, zodat de handel tussen Noord-Ierland en Ierland zonder kwaliteitschecks voortgezet wordt. De rest van het VK blijft geen onderdeel van de interne markt. Om de Europese interne markt te beschermen zijn dus controles nodig op handel tussen Engelse, Schotse en Welshe havens en Noord-Ierland. Dat is een stevige concessie van de Britten. De Conservatieven waren tegen zo’n ‘grens’ in de Ierse Zee.

Grensafspraken Noord-Ierland

Johnson wil echter niet dat Noord-Ierland deel blijft uitmaken van de Europese douane-unie, want een van de beloofde doelen van de Brexit is juist dat het VK op eigen houtje handelsakkoorden met de VS, India en Australië kan aangaan.

Het gevolg is wel dat handelaren tussen Noord-Ierland en Ierland douaneverklaringen moeten invullen, mogelijk invoertarieven moeten afrekenen en steekproefsgewijs geïnspecteerd moeten worden. De Britten beloven dat deze controles niet op of in de buurt van de grens uitgevoerd worden, want dan kunnen posten mikpunt zijn van aanslagen door groeperingen die een verenigd Ierland willen. De controles kunnen in de loodsen van vervoerders uitgevoerd worden en toezicht op handelsstromen digitaal. Hoe deze technologie exact moet werken weten de Britten niet, wat onmiddellijk een groot bezwaar van de EU is. De EU, Ierland voorop, eist dat de regeling voor de Ierse grens geen onzekerheden, toekomstmuziek of zwakke schakels bevat.

Johnson stelt ook voor dat Stormont, het Noord-Ierse deelparlement, het recht krijgt de grensafspraken te herzien of op te zeggen. Anders is de deal ondemocratisch, vindt Johnson. Je kan in zijn redenering niet met goed fatsoen eisen dat een land (Noord-Ierland) de regels van een andere bestuurlijke entiteit (de EU) volgt, zonder democratische noodrem. Deze grote rol voor Stormont is een eis van de Democratic Unionist Party, de kleine gereformeerde partij die de Conservatieven in het Lagerhuis steunt.

Juridische trucs

Brussel reageert voorzichtig. Juncker eist al langer dat een alternatieve regeling even waterdicht is en de grens even onzichtbaar houdt als de backstop. En dat is dit plan niet. Een grote bron van onzekerheid is de betrokkenheid van Stormont. Het fundament van de relatie tussen het VK, met de op vier na grootste economie ter wereld, en de EU, het grootste handelsblok, wordt dan voor een aanzienlijk deel bepaald door een uiterst onvoorspelbaar regioparlement. De dagelijkse gang van zaken in Stormont is nog altijd in de greep van de bikkelharde strijd tussen de DUP en Sinn Féin, die de sektarische strijd van de Troubles in de politiek voorzetten. De Europese Commissie is beducht om Stormont een formele rol te geven in de verhoudingen tussen de EU en de Britten.

Johnson schreef in zijn brief dat zijn voorstel gezien moet worden als een serieuze aanzet richting een compromis. En ondanks de bezwaren zullen onderhandelaars van beide kanten de komende weken waarschijnlijk toch wederom de zogenoemde tunnel ingaan, een periode van intensieve onderhandelingen en complete radiostilte naar buiten toe. Het voorstel neersabelen betekent dat onderhandelingen over een deal stokken en de EU makkelijker door de Britse politiek de schuld gegeven kan worden van een No Deal-Brexit.

Terwijl Johnson in Brussel onderhandelt, duwt hij in Londen door. Hij zoekt naar trucs om de wet te omzeilen die een No Deal-Brexit onmogelijk maakt. Hij zal opnieuw de koningin opdragen het parlement te schorsen, van 8 oktober tot een troonrede op 14 oktober, om zo zijn tegenstanders kansen te ontnemen hem af te zetten. Zes keer zei Johnson in zijn toespraak in Manchester dat het VK op 31 oktober zal uittreden. Voor een derde keer Brexit-uitstel aanvragen is voor hem geen optie. Verlengen werkt wat Johnson betreft als een ventiel. De druk ontsnapt en niemand moet moeilijke keuzes maken.

Het liefst wil Johnson het parlement pal voor 31 oktober voor de ultieme keuze zetten: een ordentelijke Brexit met mijn nieuwe deal of chaos zonder akkoord. Johnson zoekt in het doolhof naar die ene mogelijkheid om aan het Lagerhuis te vragen: buigen of barsten.