Politie in Rio de Janeiro: 'Ik wil geen held zijn als ik daarvoor moet doden'

Politiegeweld In Rio de Janeiro werden sinds begin dit jaar al 1.200 burgers gedood door politie. Ook plegen steeds meer agenten zelfmoord.

Brazilianen protesteerden vorige week, nadat de 8-jarige Agatha werd doodgeschoten door de politie in Rio de Janeiro. Agatha, die met haar moeder in een busje zat, zou per ongeluk zijn geraakt.
Brazilianen protesteerden vorige week, nadat de 8-jarige Agatha werd doodgeschoten door de politie in Rio de Janeiro. Agatha, die met haar moeder in een busje zat, zou per ongeluk zijn geraakt. Foto Silvia Izquierdo/AP

Dani Félix loopt stapvoets de wijk Complexo do Alemão in, houdt een tros gele ballonnen vast en klemt het knuffelbeertje van haar nichtje Agatha tegen zich aan. „Precies op deze plek is het gebeurd”, zegt ze.

Met een paar honderd demonstranten vormt ze een cirkel rond Agatha’s opa Ailton Félix die een megafoon vasthoudt. „Ik hoop”, zegt hij met trillende stem, „dat de agent die mijn enige kleindochter heeft doodgeschoten nooit meer in rust zal slapen. En dat deze agent, als hij naar zijn eigen kinderen kijkt, het gezicht ziet van Agatha. Hij heeft een klein meisje uit het leven gerukt”.

Tranen springen in zijn ogen.

Een week geleden werd de acht- jarige Agatha geraakt door kogels. Het was net zo’n drukke vrijdagavond als deze, bewoners keerden terug van hun werk, de straatbarretjes liepen vol.

Volgens ooggetuigen werd Agatha geraakt terwijl de politie een scooter-rijder achtervolgde en beschoot. Maar de politie zelf zegt dat ze op een drugsbende schoot. Agatha, die met haar moeder in een busje zat op weg naar huis, zou per ongeluk zijn geraakt, luidt de officiële lezing.

Lees ook hoe de politie onder Bolsonaro carte blanche krijgt

Het meisje behoort tot de meer dan 1.200 burgers in de Braziliaanse stad Rio die sinds januari zijn doodgeschoten door de politie. Zestien kinderen werden door politiekogels geraakt, vijf overleden aan de gevolgen. Sinds het aantreden van gouverneur Wilson Witzel begin januari, is het aantal politiedoden in een jaar tijd met 42 procent gestegen.

De rechts-evangelische Witzel wil dat de politie keihard optreedt tegen de bendes die opereren in de sloppenwijk. Sluipschutters moeten ingezet worden en ‘carte blanche’ krijgen om drugsdealers door het hoofd te schieten. „Want het zijn terroristen”, zegt hij in Braziliaanse media.

De gouverneur looft prijzen uit aan agenten die drugsdealers uit de weg ruimen. Ook zet hij drones en helikopters in om vanuit de lucht gerichte aanvallen in de favela’s uit te oefenen, wijken waar voornamelijk hardwerkende mensen met kinderen wonen die niets met de drugshandel te maken hebben.

Het beleid van Witzel om politieagenten te prijzen als ‘helden’ die in oorlog zijn met drugsdealers is een „levensgevaarlijke ontwikkeling”, vindt Antônio Figueiredo. Hij is een voormalig agent van de militaire politie en nu voorzitter van de Vereniging voor gehandicapte agenten. Figueiredo heeft net een openbaar veiligheidsrapport bestudeerd met daarin confronterende cijfers over het aantal zelfmoorden binnen de civiele en militaire politie in Brazilië: vorig jaar was sprake van een toename van ruim 40 procent.

Er pleegden zelfs meer politie-agenten zelfmoord dan dat er omkwamen tijdens hun werk. „Dit is confronterend, maar het was te verwachten. Ik denk dat het echte aantal nóg hoger ligt, omdat er vaak geen melding wordt gedaan van zelfdoding.”

Zelf probeerde hij zich twee keer van het leven te beroven. Dat deed hij nadat hij tijdens een achtervolging op een groep criminelen in zijn rug werd geschoten en in een rolstoel belandde. „Ik voelde me als gehandicapte niets meer waard. Nutteloos als agent, een loser voor mijn twee kinderen en mislukt als echtgenoot. Ik voldeed niet meer aan het beeld van ‘redder voor de samenleving’ zoals dat erin wordt gepompt wanneer je bij de politie gaat. En psychische hulp vanuit de politie was er niet.” Hij zucht.

Tijdens een poging stond hij met zijn pistool tegen zijn slaap gedrukt, hij keek zichzelf aan in de spiegel en haalde de trekker over. Maar er zat geen kogel in de huls. Geschokt van zijn actie, wist hij; nu moet ik hulp gaan zoeken. Inmiddels is Figueiredo voorzitter van de vereniging en probeert hij andere agenten te helpen.

Retoriek van Bolsonaro

Het repressieve beleid van gouverneur Witzel, die in wezen de retoriek van de ultra-rechtse president Bolsonaro op lokaal niveau toepast, is volgens hem funest. „Je kunt geen prijzen gaan uitdelen aan agenten die drugsdealers doden. Je leert tijdens de opleiding juist dat je doden moet voorkomen. Ik wil geen held zijn als dat betekent dat ik moet doden. Ik wil een held zijn voor mijn familie en voor mijn medemens”, zegt hij.

Binnen de politie, die verantwoordelijk is voor ongeveer een tiende van de gemiddeld 60.000 geweldsdoden per jaar in Brazilië, heerst er een taboe op vragen om psychische hulp. „We waren net bezig dit met kleine stappen te verbeteren en nu komen er leiders die agenten bejubelen als ze doden. Maar zo’n agent, die een klein meisje doodt, ook al is het tijdens een drugsoperatie, is ook voor het leven getekend. De kans dat de zelfmoordcijfers nog verder oplopen met dit repressieve beleid is groot”, zegt Figueiredo.

Veel belangrijker is volgens hem dat de overheid investeert in betere psychologische begeleiding voor de politie en vooral loonsverhoging. Al jaren verdient de Braziliaanse politie ondermaats, weegt het salaris van omgerekend 1.000 tot 1.200 euro per maand niet op tegen het gevaar en de druk van het werk. Ook dat speelt volgens Figueiredo een rol in het hoge aantal zelfdodingen bij de politie.

Maar bij de demonstratie in Complexo do Alemão hebben de betogers geen boodschap aan deze klachten. De politie is de vijand, zo voelt het hier. „Zie ze daar nu stoer staan”, zegt Dani Félix. Ze gluurt naar de agenten die met hun mobieltjes de demonstranten filmen. „Ze komen zelf ook uit de favela’s maar omdat ze bij de politie zitten, naar de buitenwijken konden verhuizen en nu wapens dragen, voelen ze zich heel wat.”