Schotse Tories missen het humane gezicht van de partij

Brexit De Britse premier Boris Johnson vaart een keiharde Brexit-koers en lijkt daarmee de steun van Schotse Conservatieven te verspelen. En die steun kan van cruciaal belang zijn als het Verenigd Koninkrijk binnenkort naar de stembus moet.

Een man wandelt door Torphins.
Een man wandelt door Torphins. Foto Merlin Daleman

Op de boerenmarkt van het dorpje Torphins, waar de Schotse laaglanden overgaan in de hooglanden, staan oude rotten en dromers, aanhangers van traditie en ambitieuze rebellen.

Edward Fletcher verkoopt al dertig jaar vis. „Vroeger hadden wij vijf winkels. Nu staan we alleen nog maar op dit soort markten. Hier komen nog mensen die verse vis waarderen”, zegt hij. Imker Brian Gall kan pas sinds kort leven van zijn honingbijen. „Anderhalf jaar geleden had ik drie kasten, nu meer dan honderd. Ik heb eindelijk mijn baan kunnen opzeggen om dit fulltime te doen.”

De hertenbiefstukjes en varkensworstjes van slager Barry Florence belanden al decennia op het bord van koningin Elizabeth als zij op Balmoral Castle, haar zomerverblijf is. „Ik weet dat ik dan altijd een extra mooi stukje vlees moet uitkiezen”, zegt Florence. Emma Pattullo, die de markt op de parkeerplaats van haar café Platform 22 organiseert, wil het liefst iedere dag iets nieuws. „We brouwen sinds kort zelfs ons eigen bier”, zegt ze.

Het is een bont gezelschap. De een is voor Schotse onafhankelijkheid, de ander tegen. De een is Brexiteer, de ander vindt uittreding uit de EU verschrikkelijk. Wat hen verenigt, is hun afkeer van de huidige politiek. Na drie jaar parlementair geharrewar zijn ze de Brexit beu.

Imker Gall: „Als wij met vrienden uit eten gaan, geldt er een verbod op Brexit-praat. Zeker na een paar biertjes komt daar ruzie van.”

Visboer Fletcher: „Alle politici zijn hetzelfde: ze proberen je voor hun karretje spannen. Ik weiger daarin mee te gaan.”

Organisator Pattullo: „Ik ben zo voorzichtig geworden. Mijn man weet zelfs niet helemaal wat mijn politieke standpunten zijn. Ik ben politici gaan haten, serieus. Ik ben verre familie van Guy Fawkes.”

In 1605 werd Guy Fawkes betrapt in de kelders onder het Paleis van Westminster. Fawkes, en andere katholieke leden van de Buskruitcomplot, wilden de protestante koning en leden van het Hogerhuis opblazen. Zo ontvlambaar is de situatie in Westminster niet, maar het scheelt steeds minder. Boris Johnson kiest voor de stormram. De premier doet zijn best alles te negeren wat in zijn weg staat.

Een schadelijk vonnis van het Supreme Court? De rechters beoordeelden de zaak „verkeerd”. Een wet die een No Deal-Brexit moet voorkomen? Die kunnen we omzeilen, liet de premier afgelopen weekend doorschemeren. Aantijgingen dat hij als burgemeester van Londen een affaire had met een zakenvrouw en haar tegen de regels in meenam op buitenlandse snoepreisjes, wuift hij weg. Evenals een beschuldiging dat hij als hoofdredacteur van opinieblad The Spectator tijdens een etentje onder tafel een vrouwelijke disgenoot ongewenst in haar dij kneep.

Het publieke imago van Johnson ondergaat in rap tempo een gedaanteverwisseling: van vrolijke en warrige elitaire flapuit tot bullebak met misogyne trekjes die bereid is de Conservatieven als brede centrumrechtse partij te verwoesten.

Lees ook het interview met Dominic Grieve

Slecht twee dingen tellen: op 31 oktober uittreden en middels die belofte aanstaande verkiezingen winnen. De aanpak van Johnson lijkt aan te slaan. In de landelijke peilingen nemen de Tories steeds meer afstand van de concurrentie.

Toch valt van die trend in Torphins weinig te merken. Alles wat Johnson predikt, krijgt weinig voet aan de grond. Slager Florence gelooft zeker in de daadkracht van het Verenigd Koninkrijk. „Ik kan als hofleverancier niet anders dan patriottisch zijn”, zegt hij. Maar de borstklopperij van Johnson vindt hij niks. „Zo hard, zo polariserend”, zegt de slager. „Wij hielden van Ruth Davidson. Toen zij onlangs haar vertrek aankondigde, verdween het humane gezicht van de partij.”

Davidson was een sociaal-liberaal. Als progressieve politicus, die openlijk praatte over haar depressies als tiener, haar homoseksualiteit, slaagde zij erin de Tories neer te zetten als het redelijke alternatief voor Schotten die tegen onafhankelijkheid waren. Davidson kondigde eind augustus aan uit de politiek te stappen. Ze wil meer tijd met haar gezin doorbrengen, maar liet merken dat ze ook voelde dat de Tories onder Johnson niet meer haar partij waren. „Nu Davidson weg is en Johnson er niks aan doet om te laten zien dat de Conservatieven sociaal bewogen zijn, denk ik dat de Tories het in Schotland heel slecht gaan doen.”

Als wij met vrienden uit eten gaan, geldt er een verbod op Brexit-praat. Anders komt er ruzie van

Brian Gall, Imker

Probleem voor Johnson

Dat is een probleem voor Johnson. Bij de vorige verkiezingen in 2017 deden de Conservatieven het uitstekend in deze welvarende kiesdistricten rondom Aberdeen, waar nog steeds goed verdiend wordt aan Noordzeeolie en -gas. De uitslag hier bleek zelfs cruciaal voor de Tories.

In Schotland wonnen zij twaalf nieuwe Lagerhuiszetels om uit te komen op dertien in totaal. Zonder die Schotse Tories in het Lagerhuis was zelfs met gedoogsteun van de Noord-Ierse unionisten geen cijfermatige meerderheid mogelijk.

De belofte van Johnson dat een No Deal-Brexit te doen is, wordt hier niet geloofd. Achter zijn toonbank met potjes honing en cake, lacht Brian Gall. „Dan zeggen Brexiteers dat Britse kwekers meer eigen groente en fruit moeten telen. Dat klinkt ambitieus, maar zo eenvoudig is het niet. Wacht even. Ik zal het je laten zien.”

Uit zijn auto pakt Gall een plastic bakje ter grootte van een luciferdoosje. Hij vertelt dat zijn bijen niet alleen honing produceren, maar ook ieder jaar bij een van de grootste Schotse fruittelers de kersenbomen en blauwebessenstruiken bevruchten. Zonder die bijen, geen rijke oogst.

„Elke bijenkolonie heeft een koningin nodig. En om de paar jaar moeten wij nieuwe kopen. Die worden in dit soort bakjes vervoerd, met suikerstroop en zes werkbijen om tijdens de reis in leven te blijven. Weet je waar de beste koninginnen vandaan komen? Nederland en Duitsland.”

Een harde Brexit betekent extra controles en een langere reistijd. Dat is funest voor de bijen, zegt Gall. „Mijn punt is dat wij verstrengeld zijn met de EU maar dat dat voor de buitenwereld soms onzichtbaar is. Daar hoor je Brexiteers nooit over.”

De beloften van Johnson klinken hol in de oren van de enige openlijke Brexiteer op de markt. Visboer Fletcher geeft de EU de schuld voor de teloorgang van de Britse vissersvloot. „De EU heeft in Britse kuststadjes verwoesting aangericht”, zegt hij. Fletcher weet dat de EU de belangrijkste afzetmarkt is voor Schotse vis en hij vindt dat Johnson en de zijnen te roekeloos met No Deal omgaan. „Denk jij dat de beste restaurants in Frankrijk en Spanje straks duurdere Schotse vis durven te serveren die lang onderweg is geweest als gevolg van importheffingen en douanecontroles? Natuurlijk niet.”

Fletcher zegt dat tijdens campagnetijd alle belangrijke politici, van euroscepticus Nigel Farage tot Nicola Sturgeon, leider van de pro-Europese Schotse nationalisten, langskomen in Aberdeen, om op de foto te gaan met de vissers, om met een serieuze blik te luisteren naar hun verhalen. „Uiteindelijk moeten wij in hun verhaal passen en niet andersom. Zowel een Brexit zonder akkoord als Schotse onafhankelijkheid is slecht voor de visserij, omdat je potentieel de afzetmarkt aantast. Dat willen ze natuurlijk niet horen. Ik weet niet meer wie ik vertrouw”, fulmineert Fletcher.

Verdere escalatie op komst

De Britse politiek gaat een tijd van nog meer onrust tegemoet. Johnson blijft duwen richting een No Deal-Brexit. Om het verlies aan steun zoals hier in Torphins te compenseren, weet Johnson dat hij zo veel mogelijk kiesdistricten elders in het land moet veroveren waar men wél overwegend voor de Brexit is. Dat betekent een duidelijker Brexit-standpunt hebben dan Labour en Farage’s Brexit Party.

Johnson heeft de analyse gemaakt dat hij alleen kansrijk is door ‘Mister Harde Brexit’ te worden. Hij zal alle politieke en juridische trucs inzetten om een gaatje te vinden in de opgetrokken versperring, de wet die No Deal op 31 oktober moet voorkomen. De oppositie zal hem bevechten met nieuwe rechtszaken en een harde campagne voeren gericht op Johnsons karakter en geweten, om zo de trend in de peilingen te keren. De sfeer in de politiek is al ronduit vijandig. Verdere escalatie en radicalisering richting de uitersten van het Brexit-spectrum, inclusief taalverruwing, lijken onafwendbaar.

Lees ook: Waarom hoor je de Schotten niet meer?

In Torphins zijn de marktlieden afgehaakt. Ze zijn maatschappelijk geëngageerd, maar zeggen dat politici over de verkeerde onderwerpen praten, de werkelijke zorgen van kiezers niet inzien. Café-eigenaar Pattullo kwam op het idee voor een boerenmarkt toen een paar jaar geleden de laatste winkel in Torphins sloot en de samenhang van het dorp afnam. Ze werd aanvankelijk gek van alle vergunningen en wettelijke eisen. „Zelfs onze parkeerplaats moest gecontroleerd worden. Of het wel geschikt was voor een wekelijkse markt. Het is een bloody parkeerplaats!”

Julie Shotton, eigenaar van The Wee Patisserie, maakt zich zorgen om de leegstand in Banchory, het dichtstbijzijnde stadje. „In de winkelstraat staan daar wel vijftien panden leeg. Dat kan toch niet”, roept ze uit, terwijl ze een quiche verkoopt. Dat zijn de zaken waar zij waarde aan hechten. Dat zijn de onderwerpen waar ze hun volksvertegenwoordigers op aanspreken. „Ik heb mijn volksvertegenwoordiger gemaild hoe dat kan. Ik kreeg niet eens antwoord”, zegt Shotton.

Het café van Platform 22 stroomt vol. Een oudere man gaat op zijn vaste plek zitten. Pattullo maakt een praatje. Een praatgroep van jonge moeders bestelt koffie. „Kan ik jullie verleiden iets ondeugends te bestellen”, vraagt ze, wijzend naar de taarten, scones en brownies. Aan de muren hangen schilderijen die ze zelf maakt en verkoopt. Onder de toog staan haar zelfgebrouwen flesjes bier. „Voor mij is het duidelijk. Als je voor je gemeenschap iets wilt betekenen, moet je het zelf doen.”