Bestuurscrisis KPN: normale gang van zaken of verhaal apart?

Bestuurscrisis De commissarissen van KPN hebben een crisis in de top bezworen. Is de opvolging in een grote onderneming vaker zo’n chaotisch proces?

Foto Yuriko Nakao/Bloomberg

Het lijkt wel een duiventil, zoveel bestuurders vliegen in en uit bij KPN. Dinsdag bezwoer KPN de bestuurscrisis die maandag was ontstaan met het ‘afvoeren’ van de beoogde bestuursvoorzitter Dominique Leroy.

In kort bestek: KPN-‘veteraan’ Joost Farwerck heeft per onmiddellijk de leiding van het concern (5,6 miljard euro omzet, ruim 12.400 voltijdmedewerkers). Financieel directeur Jan Kees de Jager vertrekt. KPN kon zijn opvolger meteen presenteren: financieel directeur Chris Figee van verzekeraar ASR.

De vraag dringt zich op: verloopt de opvolging in de top van een groot bedrijf altijd zo rommelig en chaotisch?

KPN is wel een verhaal apart. Het afbestellen van Leroy heeft een ook al ongebruikelijke aanleiding: onderzoek naar beurshandel met voorkennis. Háár voordracht volgde weer op een andere onverwachte wissel: het vertrek eind juni van Maximo Ibarra. Hij is maar veertien maanden in functie geweest. Hij vertrok wegens persoonlijke omstandigheden. Zijn vrouw kon in Nederland niet aarden.

Nog een complicatie: Ibarra kwam van buiten. Zijn benoeming liet twee ‘kroonprinsen’, De Jager en Farwerck, zonder hoofdprijs.

Lees ook het profiel over Joost Farwerck: Nieuwe KPN-baas is loyaal tot op het bot

De crisis bij KPN is in meerdere opzichten ongewoon, maar deze dynamiek in de bestuurskamer is niet uitzonderlijk. De ene wissel lokt de volgende vacature uit. De aanleiding zit vrijwel steeds in de opvolging aan de top. Bij ABN Amro vertrok rondom de opvolging van Gerrit Zalm in 2016 een reeks van bestuurders, waarvan sommige ook als ‘kroonprins’ golden. Wat langer geleden zijn de perikelen in de top van Philips, in de tijd dat reorganisaties en ‘luiken open gooien’ aan de orde van de dag waren. Een legertje ‘kroonprinsen’ stond klaar.

Je zou bijna denken: hoe meer onzekerheden over de toekomst van het bedrijf en diens producten en markten, hoe groter de kans op onrust. En: hoe groter de raad van bestuur, hoe meer kans op die kroonprinsen.

De dynamiek in de top zie je overigens ook buiten het bedrijfsleven. Bij De Nederlandsche Bank bijvoorbeeld, toen president Nout Wellink met pensioen ging en zijn ‘kroonprins’ Lex Hoogduin in de loop van 2011 niet de vereiste politieke steun kreeg.

34 jaar bij de zaak

In weerwil van deze voorbeelden: het zijn de uitzonderingen die het nieuws maken. Kijk naar de recente wisselingen aan de top van grote ondernemingen. In de meeste situaties staat al vast wanneer de bestuursvoorzitter weggaat en staat zijn/haar opvolger al in de coulissen. Waar komen die opvolgers vandaan? Als het toptalent rijpt, zoals het moet rijpen, is interne opvolging de norm. Klassiek voorbeeld zijn multinationals als Shell en Unilever, twee bedrijven die gelden als ‘opleidingscentra’ van topmanagers. Shell-bestuursvoorzitter Ben van Beurden werkte zijn hele leven bij het energieconcern. Alan Jope, dit jaar de opvolger van Paul Polman bij Unilever, heeft er 34 jaar ervaring opgedaan.

Maar ook populair: de opvolger van binnenuit, die toch afkomstig is van een andere onderneming. Frans Muller volgde vorig jaar bestuursvoorzitter Dick Boer op bij supermarktketen Ahold Delhaize. Hij kwam mee met de Belgische fusiepartner Delhaize.

Geen derde mislukking

De commissarissen van KPN hebben met hun benoemingen een uitweg geforceerd uit een onmogelijke situatie. Voor president-commissaris Duco Sickinghe was dit cruciale besluitvorming. Eén topman verliezen is menselijk, een tweede fiasco zaait in- en extern twijfel en bij een derde mislukking kan de voorzitter van de commissarissen zelf inpakken.

In crisissituaties als deze zie je ook dat de president-commissaris de rol overneemt van de chairman van een Angelsaksische onderneming. Geen voorzitter van de raad van commissarissen, maar een president die in een tandem met de bestuursvoorzitter het bedrijf leidt. En bij ontstentenis van die bestuursvoorzitter zelf richting geeft.

Dat was ook het patroon toen verf- en chemiegigant AkzoNobel twee jaar geleden een vijandige overname en een oproerige belegger afwees: president-commissaris Antony Burgmans leek wel een pseudo-topman.

Bij ABN Amro voedde die rolverzwaring van de president-commissaris juist de onrust in de top. President-commissaris Olga Zoutendijk overschatte met haar Angelsaksische ervaring haar rol. Ze was te aanwezig en ruimde vorig jaar het veld.

Bij KPN heeft Sickinghe nu zijn stempel op de organisatie gedrukt. Financieel directeur De Jager wordt met bedankjes uitgeluid. De oud-minister van Financiën behield bij zijn benoeming zijn eigen ICT-bedrijven en ambieert nu het internationale ondernemerschap.

Met de promotie van vier managers naar de raad van bestuur heeft Sickinghe intern mensen blij gemaakt. De trend is dat raden van bestuur kleiner worden, maar KPN gaat van nu twee naar zes, waaronder twee vrouwen. KPN krijgt geen vrouw als bestuursvoorzitter, maar voldoet wel aan het streefcijfer van 30 procent vrouwen in de top. De uitbreiding van het bestuur heeft wel een neveneffect: ruimte voor nieuwe ‘kroonprinsen’ (m/v).