Het Europees Parlement stookt de grill flink op

Hoorzittingen kandidaat-commissarissen Vanaf maandag worden de kandidaat-eurocommissarissen één voor één gehoord door het Europarlement. In het verleden sneuvelden er soms kandidaten. Ophef is er al.

Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen met de voorzitter van het Europees parlement, David Sassoli, in Straatsburg.
Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen met de voorzitter van het Europees parlement, David Sassoli, in Straatsburg. Foto Patrick Seeger/EPA

‘Is er nog iets wat u ons moet vertellen?” De kandidaat-eurocommissaris antwoordt op bitse toon: „Alle beschuldigingen tegen mij en mijn man zijn totaal óngegrond.”

„Waarom heeft u uw belang in de firma Global Consult dan niet gemeld?”

De kandidaat begint nu te stamelen in gebrekkig Engels. „Ik heb echt álles gemeld, ik heb een big folder met alle documenten voorbereid.”

„Wat u zegt, mevrouw, is eenvoudigweg niet waar.”

De pijnlijke scène komt uit de hoorzitting door Europarlementariërs met de Bulgaarse Roemjana Zjeleva die in 2009 door haar land werd voorgedragen als eurocommissaris. Ze bleek wat financiële belangen te hebben verzwegen. Exit Zjeleva. Ze overleefde de hoorzitting destijds niet.

Les van het Zjeleva-drama

Het Zjeleva-drama is een les voor de huidige kandidaat-commissarissen die vanaf deze maandag, tot en met 8 oktober, één voor één worden gehoord door de vakcommissies in het Europees Parlement. Pas als tweederde in de parlementaire commissie de kandidaat geschikt acht, gaat het licht op groen.

Het Europarlement, dat volgens aangepaste EU-verdragen meer macht heeft gekregen, ziet de hoorzittingen als een belangrijk moment om invloed uit te oefenen op de koers van de EU.

De nieuwe Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen (‘VDL’) belooft veel: een ‘Green Deal’ voor Europa, een socialere EU en een EU die zich assertiever gaat positioneren op het politieke wereldtoneel.

Lees ook: De prioriteiten van team-Von der Leyen

„We hebben haar show nu gezien, we kennen de beloftes”, zegt Philippe Lamberts, voorzitter van de fractie van Europese Groenen. „Tijdens de hoorzittingen gaan we krabben aan de oppervlakte: is het window dressing of zijn haar groene ambities serieus?”

„Von der Leyen is de voorzitter uit de achterkamertjes van de Europese leiders”, zegt D66-Europarlementariër Sophie in ’t Veld. Volgens haar moet VDL nu bewijzen dat ze ook de bondgenoot van het parlement is. „De hoge opkomst bij de Europese verkiezingen in mei betekent dat Europeanen de Europese parlementaire democratie serieus nemen.”

Frustratie Parlement is niet minder

Zo zijn de vijfjaarlijkse hearings uitgegroeid tot een belangrijke verworvenheid van het Parlement. Het is hét moment om het signaal af te geven: wij doen ertoe. Dat is dit keer misschien nog wel meer zo dan anders. De frustratie over de manier waarop de Europese regeringsleiders de spitzenkandidaten (de kandidaten voor het Commissie-voorzitterschap namens het Parlement) passeerden, en Von der Leyen tot voorzitter bombardeerden, is niet geluwd. VDL won de stemming in het Parlement in juli met een uiterst nipte meerderheid. Met een aantal pittige verhoren kunnen de Europarlementariërs laten zien dat er wel degelijk rekening met hen gehouden moet worden. „De temperatuur van de grill wordt opgevoerd”, zegt Groenen-voorman Lamberts.

Als er één wordt neergeschoten, dan sneuvelt in het andere kamp ook een kandidaat

Philippe Lamberts, leider Europese Groenen

In het verleden sneuvelden er al kandidaten – de één vanwege een neerbuigende toon tegenover de Europarlementariërs, een ander wegens zijn opvattingen. De Italiaan Rocco Buttiglione kon in 2004 meteen inpakken nadat hij homoseksualiteit „een zonde” noemde.

De Nederlandse Neelie Kroes moest in 2009 op herexamen. Ze dreef haar team van diplomaten en ambtenaren tot waanzin door geen van de dossiers, die zij zorgvuldig voor haar hadden voorbereid, in te zien. En telkens herinnerde Kroes zich weer ‘een ander vergeten financieel belangetje’ dat ze nog ergens in een bedrijf aan de andere kant van de wereld had.

Tijdens de tweede hoorzitting had Kroes op haar revers een vraagteken-symbool gespeld: met die bescheidenheid, gespeeld of niet, kreeg ze de Europarlementariërs alsnog aan haar zijde.

Kandidaten met een vlekje

Ook deze keer zijn er genoeg kandidaten met een vlekje, voldoende vage of twijfelachtige taakomschrijvingen die vragen oproepen. Het gebrek aan Europese ervaring en adviseurs die de Brusselse gevoeligheden kennen, speelt Von der Leyen parten. Al in de weken vóór het begin van de verhoren ontstond ophef over haar keuze om de migratieportefeuille ‘Protecting our European Way of Life’ te noemen. Haar critici zijn bevreesd dat ze, net als de Hongaarse premier Viktor Orbán, de EU met hard beleid wil afschermen van migranten.

En dan was er het rampzalige optreden vorige week van haar Roemeense en Hongaarse kandidaten: de juridische commissie van het Parlement acht ze al op voorhand „niet integer”. Deze maandag beslist Von der Leyen of ze Roemenië en Hongarije zal vragen om vervangende kandidaten te sturen.

De „blokkade” van het tweetal „bewijst dat het Europarlement zijn rol serieus neemt”, jubelde meteen een woordvoerder van de fractie van Europese Groenen.

Maar het is nog maar de vraag hoe dat bij de komende hoorzittingen uitpakt. Bovengemiddeld veel parlementariërs zijn nieuw en onervaren – 63 procent tegenover 48 procent vorige periode. Kunnen zij op tegen de kandidaten, overwegend politieke veteranen?

En dan zijn er nog de partijpolitieke belangen die tijdens de hoorzittingen altijd een rol spelen. Ongeschreven regel: een kandidaat van je eigen partij pak je niet keihard aan. Bovendien zorgde de grote coalitie die christen-democraten (EVP) en sociaal-democraten (S&D) steevast met elkaar vormden ervoor dat ze ook elkaar spaarden.

Hoge opkomst Europese verkiezingen betekent dat Europeanen Europese democratie serieus nemen

Sophie in ’t Veld (D66)

Dit keer is het politieke speelveld verbreed. Omdat de traditionele ‘coalitie’ geen meerderheid meer heeft in het Parlement, zijn nu ook de liberalen een factor om rekening mee te houden. In de nieuwe Commissie is de Europese liberale familie RenewEurope met zes commissarissen vertegenwoordigd. En ook zij hebben zo hun kandidaten met ‘een vlekje’. Zoals de Franse Sylvie Goulard, die door de Franse justitie onderzocht wordt op mogelijke fictieve aanstellingen van medewerkers. Of de Belg Didier Reynders, die beschuldigd wordt van corruptie.

Geen partij dus zónder kwetsbare commissarissen. Het kan reden zijn ook andermans kandidaten milder te benaderen: een tripartite handjeklap waarbij iedereen – in een ‘niet-aanvalspact’ – ongeschonden de eindstreep haalt.

Maar het kan ook heel anders lopen. Vijf jaar geleden haalden de sociaal-democraten onverwacht hard uit naar de Spaanse EVP-kandidaat. De christen-democraten zwoeren wraak. Een crisis kon door commissievoorzitter Jean-Claude Juncker maar ternauwernood voorkomen worden.

Of een verhoor tot drama en spektakel leidt hangt bovenal af van de individuele kritische Europarlementariërs die zich, bij uitzondering, niets aantrekken van partijstrategie. En aan strakke leiding en regie ontbreekt het op het moment bij alle partijen. Voorzitters van de grote fracties zijn net begonnen (bij de sociaal-democraten en liberalen) of in het moddergevecht om het Commissie-voorzitterschap verzwakt (bij de christen-democraten).

En als één partij openlijk de aanval zoekt, „dan is er geen houden meer aan”, volgens D66’er In ’t Veld. „Dat is de enige zekerheid”, zegt Groenen-voorman Lamberts. „Als er één wordt neergeschoten, dan sneuvelt er in het andere kamp ook een kandidaat.”

Met dit artikel begint Clara van de Wiel haar Brusselse correspondentschap voor NRC.