De herinnering aan Chirac brengt Frankrijk terug naar onbezorgdere tijden

Herdenking Jacques Chirac Fransen herdenken weemoedig het tijdperk-Chirac. Hij was de laatste president die fouten maakte voordat mobiele telefoons en sociale media spontaniteit genadeloos zouden bestraffen.

Bezoekers tonen hun laatste eer bij de kist van Jacques Chirac, zondag in Parijs.
Bezoekers tonen hun laatste eer bij de kist van Jacques Chirac, zondag in Parijs. Foto Francois Mori/AP

Jacques Chirac was eigenlijk al ruim voor zijn dood een soort cultfiguur geworden. Van de man die van 1995 tot 2007 in het Élysée vele politieke stormen doorstond, herinneren de Fransen zich bij zijn overlijden donderdagochtend nog vooral zijn vrolijk-karikaturale kant. Al dagen is zijn nagedachtenis een nostalgisch warm bad met herinneringen aan een ogenschijnlijk onbezorgde tijd, een tijd waarin Fransen nog ongegeneerd Frans konden zijn en in het politieke theater improvisatiekunst nog op waarde werd geschat.

In de rij bij slagers in de betere wijken van Parijs bespreken klanten zijn favoriete recepten. De tête de veau (kalfskop), met sauce gribiche volgens de gecultiveerde overlevering zijn lievelingsgerecht, is dit weekend niet aan te slepen. TV-zenders krijgen geen genoeg van de levenslustige beelden van Chirac met dampende sigaret in de mondhoek, voor bierpullen, wijn en volgeschepte borden, koeien strelend op de jaarlijkse landbouwbeurs of flirtend met vrouwen tijdens plechtig bedoelde staatszaken. Zijn dictie, zijn soms bizarre taalgebruik („abracadabrantesque!”) – alles komt terug. „Chirac, dat was Frankrijk”, concludeerde zijn ex-medewerker Hugues Renson.

Foto Benoit Tessier/Reuters
Foto Kamil Zihnioglu/AP

Zondag begon een reeks herdenkingen. Na de ‘volkshommage’ op de Invalides, waarbij burgers zich bij de kist konden bezinnen, volgt maandag militaire eer. Het is dan officieel een ‘dag van nationale rouw’: vlaggen op overheidsgebouwen gaan halfstok, scholen krijgen de opdracht om leerlingen over Chiracs bijdrage aan de republiek te onderwijzen. In de Saint-Sulpice-kerk wonen de drie nog levende ex-presidenten van Frankrijk en huidig president Emmanuel Macron in de middag een uitvaartmis bij en voor 15 uur heeft Macron een nationale minuut stilte gedecreteerd.

Lees ook de necrologie van Jacques Chirac

Burgers in het Élysée

Zo neemt de ‘monarchale republiek’ die Frankrijk is afscheid van een staatshoofd. Het is lang geleden dat een Franse president overleed. François Mitterrand was in 1996 de laatste. Net als toen zijn overal in het land condoleanceregisters geopend. Voor het eerst liet Macron daarvoor ook in het Élysée gewone burgers toe. Van donderdag tot en met zondag slingerde onophoudelijk een lange rij mensen door de Rue du Faubourg Saint-Honoré. Ze moesten soms uren wachten om in de vestibule van het presidentiële paleis hun laatste eer te tonen.

Waar de Fransen in die rij over spreken is niet de politicus, maar de mens. ‘Chichi’ noemen ze hem liefkozend. Chirac, zei Macron in een tv-toespraak, „leek op ons en bracht ons samen”. Het is alsof de nu zo vaak beweende kloof tussen burger en politiek onder Jacques Chirac nog niet bestond.

‘Een van ons’

„Hij was een van ons”, zei een vrouw met een witte roos in de rij bij het Élysée. Volgens oud-minister Jean-Louis Debré had Frankrijk met Chirac „een van de laatste grote staatsmannen die uit het volk voortkwam, die geliefd was bij het volk”. Chirac werd weliswaar geboren in Parijs, maar behield via het rurale departement Corrèze, waar zijn politieke carrière begon, voeling met dat andere Frankrijk. „Hij was de Johnny van de politiek”, zei iemand op radiozender France Info, verwijzend naar volkszanger Johnny Hallyday die het land met zijn overlijden in 2017 even verenigde. Hallyday speelde minstens zo lang een rol in het leven van de Fransen als Chirac. „We hebben allemaal iets van Jacques Chirac in ons”, zong hij in 1995.

Foto Kamil Zihnioglu/AP

Foto Christophe Petit Tesson/EPA
Foto Sameer Al-Doumy/AFP

Beginnen mensen wél over politiek, dan was Chirac met de kennis van nu een ziener. „Ons huis brandt en wij kijken weg”, zei hij in 2002 bij de klimaatconferentie in Johannesburg. Hij zette zich vroeg in voor de bestrijding van aids, juist ook buiten Frankrijk. Hij probeerde Frankrijk in het reine te brengen met zijn rol in de Tweede Wereldoorlog. Hij zei „non” tegen George W. Bush toen die in 2003 Irak wilde binnenvallen. Chirac was voor Fransen, met De Gaulle, de beste president van de Vijfde Republiek, leert een opiniepeiling van BFMTV. Hij was links én rechts, volgens de heiligverklaringen.

Dat tijdens zijn presidentschap belangrijke hervormingen uitbleven of dat hij met het ontbinden van de Assemblée in 1997 politiek een strategische fout maakte, past niet in dat beeld. Zijn veroordeling voor fraude ook niet. Maar impliciet komt het wel ter sprake. Chirac was feilbaar, zoals iedere gewone sterveling, in een tijd dat dat voor een politicus nog een kwaliteit was. Dat vallen en opstaan je statuur als doorzetter vergrootte. Hij was bovendien de laatste president die er zijn eigen communicatie op nahield, de laatste president voordat mobiele telefoons en sociale media spontaniteit genadeloos zouden afstraffen. Chirac straalde volgens Debré voor alles „onverschrokken optimisme” uit. Dat hebben zijn technocratischer en meer polariserende opvolgers niet kunnen brengen.