Opinie

Na toeslagenaffaire moet staatssecretaris Snel aftreden

Zihni Özdil

‘Gisteren ben ik in gesprek gegaan met de medewerkers. Over de kritiek op de dienst en wat het met ons allemaal doet. Maar ook wat er beter kan. Het was een pittig gesprek. Maar wat mij tegelijkertijd ook hoopvol stemde. Want er gaat ook veel goed.” Zo vlogde staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66), met een optimistisch deuntje op de achtergrond over ‘de toeslagenaffaire’.

Dankzij het spitwerk van zowel RTL Nieuws en Trouw als Tweede Kamerleden Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP) kwamen onlangs de volgende feiten naar boven. De Belastingdienst zette in 2014 onrechtmatig toeslagen voor de kinderopvang stop, niet op basis van grondig onderzoek maar op basis van onder meer gefabriceerd ‘bewijsmateriaal’. Vervolgens opende de Belastingdienst een juridische jacht op die gedupeerde ouders – met nepbewijs dus. Honderden, zo niet duizenden, onschuldige gezinnen kwamen hierdoor jarenlang in grote (financiële) problemen, zoals faillissementen en echtscheidingen.

De feiten van dit dossier gaan door merg en been. Niet alleen vanwege het menselijke leed, maar ook vanwege de arrogantie waarmee topambtenaren de Nederlandse democratie aan hun laars lapten.

Hoe groot die arrogantie was, werd geïllustreerd in Trouw: „Hoewel in 2016 werd gestopt met het illegaal stopzetten van toeslagen, procedeerde de Belastingdienst gewoon door tegen gedupeerde ouders die in de jaren ervoor onterecht waren aangepakt. Zelfs na interne klachten van medewerkers (...). De Belastingdienst hield in die rechtszaken stelselmatig stukken achter om ouders alsnog tot terugbetalen veroordeeld te krijgen. Betrokkenen spreken van ‘misselijkmakende’ praktijken, waar juristen zelfs trots op waren doordat dit intern werd aangemoedigd. Eén van de juristen die snel carrière maakte bij Toeslagen had als motto in zijn pen gegraveerd: ‘Bij twijfel, altijd afwijzen’.”

Dit alles gebeurde onder goedkeuring van een reeks hoge ambtenaren. Zij gaven het Combiteam Aanpak Facilitators (CAF) ruim baan. De interne bijnaam voor CAF was ‘Cowboy-team’, omdat het doelbewust de grenzen van de wet opzocht en overschreed.

Hij zal het wel goed bedoeld hebben, maar daarom kan ik de ‘downplayvlog’ van Menno Snel niet anders kwalificeren dan obsceen: alsof de uitvoerende ambtenaren de echte slachtoffers („wat de kritiek met ons doet”) van de toeslagenaffaire zijn. Ondertussen zijn de verantwoordelijken in de ambtelijke top de dans aan het ontspringen.

Door de vasthoudendheid van de Kamerleden Omtzigt en Leijten en van Trouw en RTL Nieuws komt de kern van de zaak nu pas op tafel. En die is ernstig: de ambtelijke top van de Belastingdienst waande zich boven de wet, handelde daar willens en wetens naar en kwam ermee weg.

De menselijke vraag blijft wat hen bezielde. Hoe kunnen topambtenaren zo uit het oog verliezen dat ze met levende wezens te maken hebben? NRC-columnist Tom-Jan Meeus legde onlangs de verklaring bij de politiek. Er is een misstand, de geschokte politici willen het misstand bestrijden en creëren al doende nieuwe misstanden. Het verklaart de ‘ultrastrenge’ houding van de Belastingdienst in deze toeslagenaffaire, aldus Meeus.

Daar ben ik het niet helemaal mee eens. Het sadisme waarmee de top van de Belastingdienst heel bewust tegen de wet inging heeft, naar ik mag hopen, niks meer te maken met ‘ultrastrenge’ handhaving. Het geeft eerder blijk van ondermijning van onze democratie.

Daarom dienen er in dit geval zeer snel zeer harde repercussies te volgen. Elke betrokken topambtenaar moet strafrechtelijk worden vervolgd. Gedupeerde ouders dienen excuses te krijgen en ruim gecompenseerd te worden. Staatssecretaris Snel moet aftreden.

Gebeurt dit niet, dan is het signaal naar topambtenaren dat zij naar eigen believen de Nederlandse democratie en haar wetten kunnen negeren. Voor u en mij zal dat betekenen dat we aan hun macht zijn overgeleverd. Vogelvrij.

Zihni Özdil is historicus en schrijft wekelijks een column.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.