‘Breaking news’ leidt vaak af van de zorgen over rol VN in de wereld

Week van de Algemene Vergadering Er is bij de Verenigde Naties angst voor een „grote breuk”. Toch houden ook de sensaties van de week de gemoederen bezig.

Achter de tafel president Andrzej Duda van Polen (l), president Donald Trump, secretaris-generaal António Guterres en Angela Merkel bij de VN in New York.
Achter de tafel president Andrzej Duda van Polen (l), president Donald Trump, secretaris-generaal António Guterres en Angela Merkel bij de VN in New York. Foto Justin Lane/EPA

De jaarlijkse VN-week, waarmee regeringsleiders het vergaderseizoen van de Algemene Vergadering openen, had dit jaar geen gebrek aan sensaties, groot en klein. Breaking news leidde soms de aandacht af, maar kon zorgen over de toekomst van internationale samenwerking niet verhullen. De machtsverhoudingen in de wereld verschuiven en de vraag is of de VN, volgend jaar 75, zich snel genoeg kunnen aanpassen.

De eerste opwinding kwam voor rekening van Greta Thunberg, die trillend van emotie de wereld ter verantwoording riep voor de klimaatcrisis en daarmee op slag de meest besproken tiener van de week werd: voor de één een aansteller voor de ander een held. De Britse premier Boris Johnson moest een dag later vervroegd naar huis omdat hij volgens het Hooggerechtshof het parlement ten onrechte had geschorst.

En dan was er natuurlijk Donald Trump. Dinsdagochtend verklaarde hij dat de toekomst niet aan globalisten is, maar aan patriotten. Zijn stijl was mat, hij oogstte nauwelijks applaus. ’s Middags zette Nancy Pelosi, de leider van de Democraten in het Huis van Afgevaardigden, een impeachment in gang. Urenlang ging het nergens anders over. De klimaatcrisis moest even wachten. Op Fox News voelde het interview met de Iraanse president Rohani – op elke andere dag een megascoop - als een irritante onderbreking van de berichtgeving uit Washington.

Op de VN-vergadering zelf werd intussen kalm de agenda afgewerkt. Koning Willem-Alexander brak in de grote zaal een lans voor internationale samenwerking – dat is standaard Nederlands beleid, zelfs vastgelegd in de grondwet. Maar in zijn woordkeus klonk de zorg dat die samenwerking aan de vooravond de 75ste verjaardag van de VN niet vanzelfsprekend is.

„Wij geloven in multilaterale samenwerking. […] Wij hechten eraan dit helder uit te spreken, hier in deze Algemene Vergadering, nu het draagvlak voor deze samenwerking onder druk staat. […]. Er zijn vernieuwingen nodig om te voorkomen dat het stelsel vastloopt en zijn geloofwaardigheid verliest.”

Nieuwe leden van de Veiligheidsraad

De VN kampen met talloze problemen. Belangrijke onderwerpen als cybersecurity spelen een veel te kleine rol, terwijl andere onderwerpen die de VN vroeger sterk maakten, zoals ontwikkelingssamenwerking, minder belangrijk worden. Sommige grote landen – Saoedi-Arabië – doen niet echt mee, andere vechten al jaren vergeefs om meer invloed. Deze week vergaderde de G4 (India, Japan, Brazilië en Duitsland) maar weer eens over nieuwe leden voor de Veiligheidsraad – een reorganisatie die er niet gaat komen. En dan zijn er nog populisten voor wie het schofferen van internationale instellingen een vast onderdeel van hun nationalistische verhaal is.

De ruimte die de VN krijgen om te moderniseren en relevant te blijven wordt bepaald door de machtsverhoudingen in de wereld. Decennialang, vertelt een westerse diplomaat, was de rolverdeling in de VN als volgt: de VS garandeerden dat het systeem kon werken, Europa investeerde erin, Rusland frustreerde het en China profiteerde ervan. Maar de rollen zijn veranderd.

De VS willen niet meer de supermacht zijn die uit verlicht eigenbelang een beetje boven de partijen staat. Trump wil een speler zijn in de VN als alle andere, dus zonder verantwoordelijkheid voor het speelveld.

China is al lang niet meer het ontwikkelingsland dat zich achter de brede rug van Rusland verschuilt, maar een steeds assertievere en machtigere speler. Die nieuwe Chinese houding werd vorige maand vertolkt door de nieuwe Chinese VN-ambassadeur. In een gesprek met persbureau Reuters over het handelsconflict met de VS zei Zhang Jun: „De Chinese positie is heel duidelijk. Als de VS willen praten, praten we. Als ze willen vechten, vechten we.”

De opkomst van China leidt tot een machtsstrijd met de VS en de situatie dreigt dat alle andere landen partij moeten kiezen. Dat is de grote vrees van VN-secretaris-generaal António Guterres die tijdens zijn jaarlijkse bespreking van de wereldpolitiek waarschuwde voor wat hij de „grote breuk” noemde.

Het is niet ondenkbaar volgens Guterres dat de wereld in twee delen uiteenvalt, waarbij China en de VS elkaar beconcurreren met internet, valuta, handel en financiële regels, waarbij ieder bovendien een eigen geopolitieke en militaire zero-sum strategie heeft, waarbij beiden er dus van uitgaan dat winst voor de een automatisch verlies voor de ander betekent.

Guterres: „We moeten er alles aan doen om de grote breuk te voorkomen en een universeel systeem in stand te houden, een universele economie met universeel respect voor internationaal recht, een multipolaire wereld met sterke multilaterale instellingen.”

De druk op het multilaterale systeem wordt niet alleen in Den Haag gezien, maar in veel Europese hoofdsteden. Frankrijk en Duitsland hebben een ‘Alliantie voor multilateralisme’ in het leven geroepen en de nieuwe EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen wil dat de EU een „bastion” voor multilateralisme is. De EU is geen eenheid en het Europees buitenlands beleid komt maar langzaam tot wasdom.

In theorie biedt de Amerikaanse terugtrekking in de VN Europa ook een kans – waarom zou je de opengevallen ruimte alleen aan China laten? Europa zou met pragmatisme en wisselende coalities moeten proberen internationale samenwerking op een paar terreinen in stand te houden, adviseerde denktank ECFR deze maand. Denk aan migratie, handel, mensenrechten en nieuwe technologie. Maar of dat genoeg is om het verval van het multilateralisme te vertragen of zelfs een halt toe te roepen?

Deze week probeerde Guterres de moed erin te houden door jongeren uit te nodigen en landen die voorop lopen met klimaatmaatregelen een podium te bieden. Ook al heeft Trump de VS uit het VN-klimaatakkoord teruggetrokken, de klimaatcrisis geeft de VN in elk geval een nieuwe doelgerichtheid.