Waarom is strijd tegen witwassen zo moeilijk?

Witwasaffaire ABN Amro Opnieuw richt justitie haar vizier op een grote Nederlandse bank vanwege gebrekkig toezicht op witwassen. Bij beleggers zijn de zorgen een dag na de aankondiging er niet minder op geworden: op veel vragen is voorlopig nog geen antwoord.

Het hoofdkantoor van ABN Amro. De bank is onderwerp is van een strafrechtelijk onderzoek vanwege gebrekkige witwascontroles.
Het hoofdkantoor van ABN Amro. De bank is onderwerp is van een strafrechtelijk onderzoek vanwege gebrekkige witwascontroles. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Beleggers lijken nauwelijks bekomen van de schrik. Donderdagochtend in alle vroegte maakte ABN Amro bekend dat het bedrijf onderwerp is van een strafrechtelijk onderzoek vanwege gebrekkige witwascontroles. ABN Amro ging hard onderuit op de Amsterdamse beurs en verloor in één dag 12 procent van haar marktwaarde, ruim 2 miljard euro.

De bank – die nog voor 56 procent in handen van de staat is – maakte vrijdag iets van dat verlies goed. Maar het koersherstel van 1,48 procent neemt niet weg dat beleggers nog altijd angstig zijn voor een ING-scenario. Die bank trof vorig jaar een schikking van 775 miljoen euro, omdat klanten rekeningen van de bank jarenlang ongehinderd konden gebruiken voor witwassen. Wacht ABN nu eenzelfde lot? Voorlopig is over de omvang en de ernst van het onderzoek vooral nog veel onduidelijk.

1 Hoe uitzonderlijk is zo’n forse koersval?

Een slechte dag op de beurs heeft ABN Amro wel vaker. In februari nog verloor het aandeel op één dag 7,7 procent aan waarde nadat de jaarcijfers tegenvielen en de bank meer geld moest vrijmaken voor het doorlichten van klanten. Vaak blijven de verliezen echter beperkt tot 5 of 6 procent. Een min van 12 procent op één enkele dag is sinds de beursgang in november 2015 nog nooit voorgekomen.

De koers van ABN is in verval geraakt en tot onder de 20 euro gezakt

Wat bovendien opvalt, stelt analist Jos Versteeg van zakenbank InsingerGilissen, is dat de koers donderdag na de eerste inzinker zich niet herstelde. Vaak gebeurt het bij tegenvallers dat beleggers ’s ochtends in paniek hun aandelen dumpen en dat de rust later op de dag terugkeert. Bij ABN werden de verliezen in de middag alleen maar groter. „Daaruit spreekt angst bij beleggers”, stelt hij.

Toch is die angst misschien te groot, denkt analist Matthias de Wit van zakenbank Kempen. De maximumboete voor het overtreden van de Wet financieel toezicht (Wft) is namelijk nooit meer dan 10 procent van de jaaromzet, in het geval van ABN Amro zo’n 900 miljoen. Dat is minder dan de helft van kapitaal dat donderdag verdampte. Beleggers vermoeden kennelijk dat de financiële gevolgen voor ABN groter zijn dan alleen een boete.

2 Wat moet een bank doen om witwassen tegen te gaan?

Binnen het financiële systeem hebben banken – in de woorden van toezichthouder DNB – een „poortwachtersfunctie”. Zij zien hoe geldstromen lopen en spelen zo een belangrijke rol in het signaleren van witwassen en de financiering van terrorisme. Crimineel gebruik van bankrekeningen tegengaan is „een noodzakelijke voorwaarde” voor vertrouwen in het financiële stelsel, aldus DNB.

Onder de anti-witwaswet hebben banken grofweg drie verplichtingen. Ze moeten onderzoek doen naar wie hun klanten zijn en mogelijk verdachte betalingen zo snel mogelijk melden bij de Financial Intelligence Unit (FIU), een speciale tak van de politie die zich specifiek richt op financiële criminaliteit. Daarnaast moeten banken foute klanten de deur wijzen en verdachte klanten weigeren.

3Is dat echt zo moeilijk? Waarom lukt het die banken niet?

Tussen 2014 en september vorig jaar legde toezichthouder DNB zeventien keer sancties op aan banken omdat ze de antiwitwaswetten onvoldoende naleefden. ING trof een megaschikking, ABN werd eerder al beboet, net als Rabobank en de Volksbank. Bij Triodos bleef het beperkt tot een schikking. Alleen daaruit blijkt wel hoeveel moeite de financiële sector heeft om hun poortwachtersfunctie te vervullen.

Robin de Jongh, die bij ABN de afdeling voor het opsporen van verdachte transacties aanstuurt, vergeleek het in NRC deze zomer met een „kat-en-muisspel”. Banken steken de laatste jaren steeds meer geld en aandacht in het opsporen van verdachte transacties, maar criminelen veranderen ook van aanpak, zei hij. „Dat is het frustrerende van ons werk: je jaagt op criminaliteit, maar het blijft bestaan.”

Daar komt bij dat ABN Amro alleen al miljarden transacties per jaar verwerkt. „Onze taak is om daarin die ene slechte zaak te vinden”, aldus een woordvoerder. „Dat is lastig en daar proberen we ook open over te zijn. We laten zien welke verbeterprogramma’s lopen. Er zijn bij ons nu 1.400 man mee bezig en dat aantal blijft groeien. Er gaan een hele hoop dingen goed, maar helaas niet alles.”

4 Waarom heeft de staat nog altijd zo’n groot belang in ABN Amro?

De Nederlandse staat werd eigenaar van ABN Amro toen de bank in 2008 op omvallen stond en genationaliseerd moest worden. Bij de beursgang in 2015 verkocht de Nederlandse staat slechts een deel van ABN Amro, zo’n 23 procent. Het plan was om het resterende belang in de jaren daarna in stapjes te verkopen, zoals ook bij verzekeraar ASR was gebeurd. Aanvankelijk gebeurde dat ook: via drie verkooprondes in 2016 en 2017 zakte het staatsbelang tot 56 procent.

Begin vorig jaar stokte die privatisering echter. Maar van een „verkoopstop” was geen sprake, verzekerde minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) dit voorjaar in een brief. De regering wil het belang in ABN nog altijd „zo snel als verantwoord mogelijk is” afbouwen. Daarbij wordt gekeken naar de timing van een verkoopronde – die is afhankelijk van marktomstandigheden, interesse bij beleggers en de aandelenprijs.

Vooral dat laatste vormt de laatste tijd een probleem. Gezien het bedrag dat de staat bij de nationalisatie in 2008 betaalde, en de opbrengst tot dusver, moet het resterende belang ongeveer 13,5 miljard euro opbrengen als de staat quitte wil spelen. Dat komt neer op 25 tot 26 euro per aandeel.

In het najaar van 2017 koerste ABN op de beurs ruim boven die grens. Maar na het hoogtepunt van ruim 28 euro per aandeel in januari 2018 is de koers van ABN – net als bij veel branchegenoten – in verval geraakt en tot onder de 20 euro gezakt. Dat had mede te maken met de aanhoudend lage rente, waardoor het voor banken lastig is veel geld te verdienen. Door de nieuwe koersval lijkt een nieuwe verkoopronde nog verder uit zicht te raken.

5 Waarom heeft toezichthouder DNB nu justitie ingeschakeld, terwijl ABN al beterschap heeft beloofd?

Dat DNB ervoor heeft gekozen om zelf aangifte te doen tegen ABN Amro wegens het overtreden van de Wwft is opvallend. Als toezichthouder beschikt zij juist over een breed instrumentarium, inclusief boetes en het aftoetsen van het bestuurders, om zélf orde op zaken te stellen. Van die bevoegdheden maakte DNB achter de schermen al gebruik om de witwasbestrijding bij de bank op niveau te krijgen.

Bij de presentatie van kwartaalcijfers bleek dit jaar tweemaal dat de toezichthouder ABN Amro had gedwongen om meer mankracht en geld in de anti-witwasbestrijding te stoppen. In februari kondigde ABN Amro onverwacht aan dat het 85 miljoen euro extra moest uittrekken om de klanten- en transactiescreening te verbeteren. In augustus volgde de nóg onverwachtere mededeling dat hier nog eens 114 miljoen euro extra voor moest worden uitgetrokken. ABN Amro maakte toen ook bekend dat het alle Nederlandse particuliere klanten op last van DNB opnieuw ging doorlichten.

Bij ING was een wezenlijk onderdeel van vervolging het afdwingen van verbeteringen en afgeven van een signaal naar de financiële sector. Dat signaal is luid en duidelijk overgekomen. Banken hebben honderden miljoenen gestoken in hun screeningsprocessen. Witwassen staat bovenaan de politieke agenda.

Het roept de vraag op wat DNB met de aangifte tegen ABN Amro te winnen heeft. Na de ING-affaire liep het imago van DNB een kras op omdat vragen werden gesteld of zij als toezichthouder wel doortastend genoeg had opgetreden. Aan doortastendheid lijkt nu geen gebrek. Terwijl het ING strafonderzoek te danken is aan de FIOD die een stapel foute dossiers had verzameld, is DNB zélf naar voren gestapt om aangifte te doen tegen ‘staatsbank’ ABN Amro.

6 Wat zegt de minister van Financiën?

Niet erg veel en dat mag hij ook niet. Na afloop van de ministerraad werd minister Hoekstra bestookt door journalisten. Op alle vragen over het lopende onderzoek naar de vermoedens van tekortschietend toezicht op witwassen, antwoordde hij hetzelfde. „Omdat de zaak bij het Openbaar Ministerie ligt kan ik hier geen uitspraken over doen.” Ook over de gevolgen voor het resterende staatsbelang was hij vrij tekstvast. Hij kan en mag geen oordeel vellen over de koersontwikkeling. „Ik wil me houden aan het voornemen van het kabinet om ABN Amro op een verantwoorde manier naar de beurs te brengen. Het bezit is er niet voor de eeuwigheid.”