‘Parkinson is voor een deel een man-made disease’

Bestrijdingsmiddelen De ziekte van Parkinson komt vaker voor op het platteland. Er is een verband met bestrijdingsmiddelen. Waarom worden verdachte middelen toch toegelaten?

Een boer besproeit zijn akker in de lente.
Een boer besproeit zijn akker in de lente. Foto Getty Images

Boeren en omwonenden die langdurig worden blootgesteld aan bepaalde pesticiden lopen mogelijk een hoger risico om de ziekte van Parkinson te krijgen. Een van die middelen, mancozeb, is in Nederland de meest verkochte schimmelbestrijder in de landbouw en bollenteelt, onthulde het televisieprogramma Zembla vorige week. In 2016 besloeg mancozeb in zijn eentje 36 procent van de totaal gebruikte hoeveelheid van 21 schimmel- en bacteriebestrijdingsmiddelen, blijkt uit cijfers van het CBS. Het wordt vooral toegepast bij de teelt van aardappelen en tulpenbollen.

Epidemiologische onderzoeken en beschrijvingen van patiënten laten al vanaf de jaren 90 het verband zien tussen bepaalde bestrijdingsmiddelen en parkinson. In gebieden waar veel gebruik werd gemaakt van middelen als de onkruidverdelger paraquat, de schimmelbestrijder maneb en het insecticide rotenon, krijgen meer mensen parkinsonachtige verschijnselen. Zo verscheen in 2011 een Amerikaanse epidemiologische studie onder 470 mensen die liet zien dat mensen die met rotenon of paraquat hadden gewerkt, 2,5 keer vaker de ziekte van Parkinson ontwikkelden. Die pesticiden zijn nu verboden in Nederland, maar het middel mancozeb niet. „Dat is opmerkelijk, want mancozeb is chemisch zeer identiek aan het in 2017 verboden maneb”, zegt toxicoloog Martin van den Berg van de Universiteit Utrecht.

Trillende handen

Hoe sterk is het verband tussen parkinson en mancozeb? Op welke manier zou het die ziekte kunnen veroorzaken? En vooral, hoe kan het dat van twee bijna identieke stoffen er een verboden wordt, en de ander wordt goedgekeurd?

Bij iemand met de ziekte van Parkinson sterft een specifiek groepje hersencellen af; cellen in de diepgelegen hersenkern die substantia nigra heet. Die maken de signaalstof dopamine, en zijn belangrijk voor het starten en sturen van bewegingen. Het verlies van deze dopaminecellen leidt tot onwillekeurig trillende handen, stijfheid, trage bewegingen en loopproblemen. Uiteindelijk komen daar ook cognitieve stoornissen bij. In Nederland zijn ongeveer 50.000 parkinsonpatiënten. De ziekte van Parkinson wordt in de loop van de tijd erger en is niet te genezen. De bestaande medicijnen verminderen alleen de symptomen.

Bij iemand met de ziekte van Parkinson sterft een specifiek groepje hersencellen af

„De ziekte van Parkinson is de snelst groeiende neurologische ziekte ter wereld, vooral in geïndustrialiseerde landen, zelfs als je corrigeert voor de toegenomen leeftijd”, zegt neuroloog Bas Bloem van het Radboudumc in Nijmegen aan de telefoon vanuit Nice, waar hij een congres over Parkinson bijwoont. „De oorzaak is voor een deel genetisch, maar deze sterke toename in geïndustrialiseerde landen suggereert dat omgevingsfactoren ook een belangrijke rol spelen. We denken dat parkinson voor een deel een man-made disease is.’’

„Het staat vast dat parkinson vaker voorkomt bij boeren op het platteland. De blootstelling aan pesticiden zou een van de factoren kunnen zijn”, zegt Bloem. „Bij muizen sterven de dopamine-producerende cellen ook af wanneer ze worden blootgesteld aan paraquat, rotenon of maneb. Ze krijgen dan parkinsonachtige symptomen.”

„Hier in Frankrijk wordt de ziekte van Parkinson al beschouwd als een beroepsziekte. In gebieden waar deze pesticiden veel zijn gebruikt, komt parkinson duidelijk meer voor”, zegt Bloem.

Insecten en onkruid

Het verboden maneb en het nog wel toegestane mancozeb zijn op molecuulniveau bijna identiek. Maneb is een lange ketting van molecuulgroepen die elk een atoom van het zware metaal mangaan herbergen. Mancozeb is ook zo’n ketting, maar daarin zit afwisselend mangaan of zink. Beide pesticiden zijn onderdeel van de stofgroep van carbamaten, meer specifiek de ethyleen-bis-dithiocarbamaten (EDBC).

Beide stoffen gaan schimmels te lijf. Een van die manieren waarop ze dat doen is door de werking van de mitochondriën lam te leggen, kleine celorgaantjes die voor de energievoorziening van de cel zorgen. Hierdoor kunnen de schimmels niet groeien op de gewassen. De sinds 2007 verboden middelen rotenon en paraquat hebben ook dit effect, maar dan bij respectievelijk insecten en onkruid.

Ook in de dopamine-neuronen blokkeren deze stoffen de mitochondriën, wijst onderzoek uit. „Sterker nog, we bestuderen parkinson in muizen door ze eerst paraquat te geven, zodat ze parkinsonsymptomen krijgen”, zegt neuroloog Bloem. „Deze dopaminecellen zijn extra kwetsbaar voor chronische blootstelling aan toxische stoffen. Hoe dit komt is nog niet duidelijk, mogelijk is de stofwisseling van deze cellen hoger dan die van andere hersencellen.”

„Voor maneb is het verband met parkinson al duidelijker dan voor mancozeb”, zegt toxicoloog Van den Berg, „maar uit onderzoek naar het werkingsmechanisme blijkt dat beide stoffen dezelfde verstorende effecten hebben op dopamine-neuronen. Als we maneb verbieden begrijp ik niet waarom mancozeb wel op de markt mag blijven. Uit voorzorg zou het verboden moeten worden.”

„We kunnen deze verdachte stoffen makkelijk specifiek hierop testen, bijvoorbeeld met gekweekte dopamineneuronen”, zegt hij. „Dat gebeurt nu niet: de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) vraagt deze specifieke test niet, en de industrie doet het uit zichzelf niet.”

Door Europa toegelaten

In Nederland beoordeelt het College voor de Toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden (CTGB) of bestrijdingsmiddelen veilig zijn voor mens, dier en milieu. „Wij volgen bij onze beoordeling de Europese Autoriteit Voedselveiligheid [EFSA],” zegt CTGB-woordvoerder Hans van Boven. „Dat zijn langdurige trajecten. Als de EFSA een stof goedkeurt, kunnen bedrijven per land de toelating van een middel aanvragen. Elk land heeft dan nog een beoordelingstraject. Wij, het CTGB, kunnen niet zomaar zeggen dat we een stof niet willen als die door Europa is toegelaten. Dat kan dan alleen de minister doen. Dat zie je nu bijvoorbeeld voor de onkruidbestrijder glyfosaat in landen als Frankrijk en Duitsland. De minister zal nu vast door de Kamer gevraagd worden wat zij vindt van mancozeb in relatie tot parkinson. Zij laat zich dan adviseren door het RIVM, door het CTGB en andere partijen.”

Is het niet vreemd dat mancozeb bij de laatste beoordeling in 2006 is toegelaten? „Nee”, zegt Van Boven. „Toen waren er nog geen duidelijke aanwijzingen dat mancozeb parkinson kan veroorzaken. Nu zijn er inderdaad epidemiologische studies die een verband met parkinson laten zien, maar er zijn ook studies die dat verband niet kunnen leggen. Dan krijg je een moeilijke afweging.”

Mancozeb en maneb werden in 2002 verboden, maar later toch weer goedgekeurd

Dat maneb en mancozeb in dezelfde stofgroep zitten en erg op elkaar lijken, speelt bij de beoordeling geen rol. „Door chemici wordt bestreden dat je zulke stoffen, als ze op elkaar lijken, ook een vergelijkbaar effect kunt toeschrijven. Het gaat bijvoorbeeld ook om concentraties. Als het ene molecuul bijvoorbeeld al werkzaam is bij lagere concentraties, dan is de schadelijkheid ook veel minder.”

„In de praktijk van de beoordeling kun je die link ook niet altijd leggen. Elk middel wordt als een nieuwe stof beschouwd. We kijken wel naar vergelijkbare stoffen, maar voor maneb werd in 2016 geen nieuwe aanvraag gedaan, dus werd in dit geval mancozeb apart beoordeeld.”

Sproeivliegtuigen

Hoe ingewikkeld de beoordelingsprocedure is blijkt ook uit het feit dat zowel mancozeb als maneb in 2002 vanwege milieunormen werd verboden door Jan Pronk, de toenmalige minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, maar later toch weer goedgekeurd. In 2002 voldeden beide stoffen niet aan de norm die geldt voor waterorganismen. „Zo’n stof kan dan bijvoorbeeld wel weer toegelaten worden wanneer de fabrikant bepaalde toepassingen van het etiket haalt”, legt Van Boven uit. „Destijds werd het bijvoorbeeld ook toegepast met sproeivliegtuigen, en dat werd toen verboden.”

„Mancozeb is bij de laatste beoordeling in 2016 opnieuw getest op neurotoxiciteit in het algemeen”, zegt hij. „Het wordt dan aan proefdieren gegeven en die worden geobserveerd om te bepalen of de stof inwerkt op het zenuwstelsel. Mancozeb is nu beoordeeld als neurotoxisch”, zegt Van Boven. „Proeven op gekweekte dopamineneuronen wordt nog niet geëist. De EFSA heeft aangegeven dat bij de toelating en herbeoordeling beter onderzoek moet worden gedaan naar de risico’s op parkinson. Maar die tests zullen ook eerst getoetst en beoordeeld moeten worden, dus dat is niet morgen klaar.”

Intussen is de herbeoordeling van mancozeb al begonnen: de toelating loopt in 2021 af. Mogelijk zal mancozeb niet opnieuw worden goedgekeurd tijdens de stemming door de ministers van de lidstaten. „Er zijn twee nieuwe tekortkomingen geconstateerd”, zegt Van Boven. „Het blijkt dus neurotoxisch te zijn, en het kan van invloed zijn op de vruchtbaarheid en de voortplanting.”

Een ander probleem van maneb en mancozeb is het afbraakproduct dat ontstaat, ethyleen thiourea (ETU). Dat kan ook geboorteafwijkingen veroorzaken bij proefdieren, en kanker. „Voor kanker bij mensen zijn er tegenstrijdige resultaten, maar potentiele effecten op de voortplanting en de ontwikkeling bij de gebruikers van deze bestrijdingsmiddelen en omwonenden is zeker een relevant aspect”, zegt toxicoloog Martin van den Berg. „Ook hier zou voor omwonenden het voorzorgsprincipe moet gelden.”

Lees ook: Trillingen in de ziel. Diepe hersenstimulatie is een laatste redmiddel voor parkinsonpatiënten.