Opinie

Nieuwe mores in de politiek

In Europa

Amerikaanse militaire vluchten naar het Midden-Oosten maken tegenwoordig tussenstops in Schotland. De kerosine is daar duurder dan op Amerikaanse legerbases in Duitsland of Spanje waar ze vroeger stopten. Maar kijk dan waar de bemanning logeert: in het golfresort Turnberry. De eigenaar? Donald Trump.

In Amerika is een normalisatie aan de gang van dingen die vroeger ondenkbaar waren. De president runt het land alsof het persoonlijk bezit is. Hij verrijkt zichzelf. De grondwet verbiedt het. Maar Trump houdt de komende G7 gewoon weer in een Trump-hotel. Als hij de rente omlaag wil hebben, scheldt hij de president van de onafhankelijke Fed uit („Bonehead!”) tot de man inbindt. Journalisten, rechters, zelfs meteorologen worden in het gareel getrapt of geëxcommuniceerd.

De Britse premier, Boris Johnson, spreekt weinig met Europese leiders. Wel telefoneert hij elke dag met Trump. Ook Johnson verhaspelt privé en zakelijk – met het ex-model dat hij meenam op dienstreizen en ruim een ton aan overheidsopdrachten bezorgde als laatste voorbeeld. Net als Trump overtreedt hij willens en wetens de wet. Tegenslag? Dan zet hij het volk tegen de instituties op.

In Oostenrijk is het begrip ‘corruptie’ vrij plooibaar. Maar in de achttien maanden dat de radicaal-rechtse FPÖ meeregeerde, is ook daar de minachting voor wetten, instellingen en burgerfatsoen tot ongekende hoogten gestegen. Deze week bleek dat voormalig FPÖ-leider Heinz-Christian Strache bonnen van privé-uitgaven vervalste en als onkosten declareerde. Zijn reactie: „Laster”.

De FPÖ regeert wellicht verder met de conservatieven. De Tories stijgen in de peilingen. Een tweede termijn voor Trump is niet ondenkbaar. Hoe kan dat? Waarom zijn politici die democratische instituties met sloophamers bewerken – rechts-radicalen of geradicaliseerde conservatieven – zo populair? Dit is de hamvraag.

De erosie van democratische instellingen is niet begonnen met Trump, Johnson of Strache. Zij hebben een symboolfunctie. Dit is geen nachtmerrie, waaruit je ontwaakt zodra er een machtswisseling is – zoals in Italië nu.

Om het tij te keren, is meer nodig. De rot is er ingeslopen en moet er langzaam uit. Westerse democratieën zijn afgelopen decennia cultureel, demografisch en sociaal veranderd. Overheden reageren altijd traag op veranderingen. Daar is niets vreemds aan. Maar we zijn ongeduldiger dan vroeger. Cynischer, ook. De val van de Muur maakte ons overmoedig. Wij hadden gewonnen. Wij waren perfect. De rest van de wereld zou worden als wij. Nu ontdekken we dat dit niet zo is. Wij zijn niet perfect, integendeel. En de wereld volgt ons niet.

Nu overheerst dus desillusie. En weer overdrijven we. Burgers verwachten weinig van de democratie. Te weinig. Daarom wekken diegenen die luidkeels voor haar in de bres springen en de instituties tegen ‘fascisten’ willen beschermen, afkeer. Trump irriteert, maar de anti-Trump bombast met zijn grote woorden evengoed. Het anti-kamp hanteert soms ook sloophamers.

De meeste Europese burgers zitten in het politieke midden. Dat midden kan verdampen. Het heeft aandacht nodig. Het is cruciaal dat het vertegenwoordigd blijft door partijen die weigeren de oren naar wat extremisten te laten hangen. Die bereid zijn reële zorgen en wensen van burgers op de politieke agenda te zetten. En die begrijpen dat een democratie niet statisch is – en daarom binnen grondwettelijke kaders, behoedzaam, willen experimenteren met nieuwe vormen van inspraak als daar behoefte aan is.

In Amerika, Groot-Brittannië en Oostenrijk zijn conservatieve volkspartijen achter rechtse zeloten aangerend. Laat dit een waarschuwing zijn. De beste manier om te voorkomen dat instituties worden gekaapt, is niet terugrammen maar fatsoenlijk blijven en burgers en instituties de zorg geven die ze verdienen. Dat is hard werk. Er zijn serieuze, onkreukbare leiders voor nodig. Politici die luisteren, nadenken en het goede voorbeeld geven: dat is wat een democratie bestendig maakt tegen de sloophamer.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.