Kernenergie is in Frankrijk een dogma, geen politicus die daar iets tegen doet

Sluiting centrale Fessenheim Frankrijk is voor zijn energievoorziening grotendeels afhankelijk van kernenergie. Daardoor ligt de uitstoot van broeikasgassen veel lager dan in de buurlanden.

Een man demonstreert tegen kernenergie bij de centrale in Fessenheim in 2017.
Een man demonstreert tegen kernenergie bij de centrale in Fessenheim in 2017. Foto Sebastien Bozon

De spandoeken zijn verkleurd, maar ze hangen nog. ‘Nee tegen de sluiting van Fessenheim’, staat op de een. ‘Schone elektriciteit produceren is ons vak, veiligheid onze opdracht!’ op de ander. De teksten aan de buitenste prikkeldraadbarrière rond de kerncentrale zijn lang geleden opgehangen door de vakbonden en de ondernemingsraad. Ze herinneren aan de verbeten strijd die werknemers en dorpsbewoners hier in de Elzas jarenlang hebben gevoerd om hun centrale, de oudste nog draaiende van het land, open te houden. Tevergeefs.

„Ik blijf tegen sluiting, maar we moeten het onvermijdelijke accepteren”, zegt technisch medewerker Jean-Luc Cardoso (51), die hier een leven lang werkte. Namens de radicale vakcentrale CGT streed hij de afgelopen jaren zij aan zij met de directie tegen sluiting – een zeldzame figuur in vakbondskringen. „Er is nog veel boosheid onder medewerkers”, constateert zijn collega Anne Laszlo (62) van de bond van hoger personeel CFE-CGC. „Het was een politiek besluit. Maar het blijft vreemd een functionerende centrale te sluiten op het moment dat we kernenergie meer dan ooit nodig hebben.”

Geen land is meer afhankelijk van kernenergie dan Frankrijk: met 58 kernreactoren verdeeld over negentien kerncentrales is zo’n 72 procent van de totaal geproduceerde elektriciteit nucleair. Het is de erfenis van De Gaulle, de trots van de soevereine Franse Republiek die zoveel mogelijk energie-onafhankelijk moest zijn. Maar sinds de ramp in het Japanse Fukushima in 2011 nemen de zorgen onder de Fransen toe. Opeenvolgende regeringen slaagden er niet in het aandeel nucleair in de energiemix terug te brengen. De in 1977 geopende centrale in Fessenheim, pal aan de Rijn op de grens met Duitsland, is het symbool geworden van de Franse haat-liefdeverhouding.

„Als het al niet lukt die twee kleine reactoren hier te sluiten, hoe maken we dan ooit de overstap naar duurzame energie?”, zegt activist Jean-Jacques Rettig van het Comité pour la Sauvegarde de Fessenheim, de oudste anti-kernenergieclub van het land. Rettig, woest bebaard, is 84 jaar oud. Al sinds eind jaren 60, toen hier voor het eerst over een centrale gesproken werd, voert hij het verzet aan.

Miljardenschuld

Het was de socialistische kandidaat François Hollande die direct na Fukushima in zijn verkiezingscampagne beloofde dat hij als president de centrale zou sluiten. De jaren verstreken en toen hij in 2017 het Élysée verliet, draaide Fessenheim nog steeds op volle toeren. Voor de activisten was dat nieuw bewijs dat EDF – voor 83,7 procent in handen van de Franse staat – achter de schermen aan de touwtjes trekt.

„Kernenergie is een dogma in Frankrijk, het is voor politici van welke partij ook onmogelijk daar iets aan te veranderen”, zegt de aan de universiteit van Straatsburg verbonden fysicus en anti-kernenergieactivist Jean-Marie Brom (66). Ook hij draait al heel wat jaren mee, ook hij is karakteristiek bebaard. „De belangen zijn te groot.”

EDF is het visitekaartje van de Franse civiele nucleaire industrie. Maar de problemen bij het bedrijf stapelen zich op. Hollande maakte sluiting van Fessenheim afhankelijk van de inwerkingstelling van de nieuwe reactor van het type ‘EPR’ (European Pressurised Reactor) in het Normandische Flamanville. Dat prestigeproject zou in 2012 klaar zijn, maar door technische problemen is dat nu op zijn vroegst eind 2022. De kosten liepen op van oorspronkelijk 3,3 miljard euro naar zeker 11 miljard. Ook EDF-centrales in Finland en in het Verenigd Koninkrijk hebben vertraging en enorme kostenoverschrijdingen opgelopen.

Tot overmaat van ramp ontdekte de Franse nucleaire waakhond ASN half september in zes recente stoomgeneratoren van EDF-dochter Framatome in bestaande centrales lasfouten die hersteld moeten worden. Dat is een relatief klein probleem, maar het versterkt de vrees van Franse ingenieurs: doordat sinds de jaren 80 geen nieuwe centrales zijn gebouwd dreigt routine verloren te gaan. Het is een van de redenen dat EDF zo snel mogelijk werk wil maken van nieuwe centrales.

Wankele energiereus

Maar het geld is op. De schuld van EDF loopt nu al tegen de 40 miljard euro en vanwege investeringen in modernisering van het nucleaire park en astronomische bedragen voor ontmanteling van oude centrales kan die schuld tot 2030 volgens economen oplopen tot zeker 100 miljard. Sinds 2015 stopte de Franse regering al 3 miljard in de wankele energiereus. Nu overweegt de regering het bedrijf te splitsen in een volledig genationaliseerde nucleaire en hydro-elektrische tak ‘EDF Bleu’ (met miljarden schuld) en een beursgenoteerd bedrijf ‘EDF Vert’ voor duurzame energie en distributie.

„Van stroom uit kernenergie wordt gezegd dat het goedkoop is. En het is waar: Fransen betalen minder voor hun elektriciteit dan inwoners van veel buurlanden”, zegt Brom. „Maar via hun belastingen moeten ze EDF jaar in jaar uit overeind houden.” Volgens Greenpeace schat EDF stelselmatig de kosten van de verwerking van nucleair afval te laag in, een parlementaire commissie schreef dat het bedrijf ten onrechte denkt dat de ontmanteling van centrales in Frankrijk drie keer minder kost dan elders.

Bij wet liet oud-president Hollande vastleggen dat Frankrijk in 2025 het aandeel nucleair teruggebracht moest hebben tot 50 procent, maar zijn opvolger Emmanuel Macron noemde dat streven door de afspraken in het Klimaatakkoord van Parijs onhaalbaar. Door kernenergie (en dieselauto’s) heeft Frankrijk op dit moment een relatief lage CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking. In een EDF-bezoekerscentrum in Fessenheim is het de centrale boodschap: kernenergie is schoon en hoogst noodzakelijk om klimaatdoelstellingen te halen.

Macron beloofde wel de vier resterende Franse kolencentrales te sluiten. En uiterlijk 2035 wil hij veertien kernreactoren uitschakelen. Waaronder dus de twee in Fessenheim die nu nog jaarlijks gemiddeld 10,9 terawattuur stroom produceren. In februari 2020 stopt reactor 1, reactor 2 volgt in juni van hetzelfde jaar. „Dat is nu wel zeker ja”, zegt vakbondsvrouw Laszlo zuinigjes. „We moeten ons daarbij neerleggen.”

Ontmanteling

In het conferentiecentrum net naast de kerncentrale heeft ze zojuist een informatiebijeenkomst bijgewoond om medewerkers voor te bereiden op de ‘ontmanteling’ van de kerncentrale. Dat is nog zeker vijftien jaar werk, blijkt uit de presentatieborden die in een hoekig zaaltje staan opgesteld. Een nieuwe verlenging van de levensduur van de centrale is onwaarschijnlijk omdat EDF geen voorbereidingen heeft getroffen voor de verplichte tienjaarlijkse intensieve veiligheidscheck. Dat gebeurde voor het laatst in 2009, toen de stoomgeneratoren zijn vervangen. De centrale, uit 1977 was maar voor veertig jaar bedoeld, benadrukken activisten.

„Ik hoor steeds dat dit de oudste centrale van Frankrijk is, maar dat betekent niets”, zegt Laszlo. „Er zijn twee goede redenen een centrale te sluiten: veiligheid en rentabiliteit. Hier is altijd intensief onderhoud geweest, we zijn goed door de keuringen gekomen en verdienen nog steeds geld.”

Zij wijst vooral naar gene zijde van de grens. Duitsland en Zwitserland hebben Frankrijk na een in Duitse media breed uitgemeten technisch incident in 2014 formeel gevraagd de centrale te sluiten. De grote, zeer groene, universiteitsstad Freiburg ligt op dertig kilometer. „De Duitsers waren al tegen toen de centrale nog gebouwd moest worden”, zegt Laszlo. „Maar ze kopen wel een deel van de stroom op.”

Dat blijft de teneur in Fessenheim. Het onbegrip is groot. Niet alleen omdat op termijn de huidige 700 medewerkers hun werk verliezen. Zij kunnen bijna allemaal overgeplaatst worden naar andere EDF-filialen. Maar vooral ook omdat de omgeving geprofiteerd heeft van de kerncentrale. Het aantal inwoners van Fessenheim verdrievoudigde sinds de jaren zeventig. Volgens berekeningen van Brom heeft de plaats dankzij belastingen van EDF een vier keer zo hoog budget als in omvang vergelijkbare gemeentes. Fessenheim ligt er piekfijn bij. Er kwam een museum, een moderne mediatheek en de flikkerende gemeentelijke lichtkrant kondigt alle mogelijke activiteiten aan.

„Ja, we hebben er goed van geleefd”, erkent burgemeester Claude Brender (59). Hij vreest voor zijn financiën. Van een vorig jaar door de staat en de regio ingestelde ‘stuurgroep’ om tot nieuwe economische activiteiten te komen, verwacht hij niets. „We zijn het slachtoffer van een ideologie die het van pragmatisme heeft gewonnen. Hoe kun je nou een kerncentrale sluiten als het iedere dag over klimaatverandering gaat?”

Correctie (30 september 2019): Boven de grafiek over de Franse elektriciteitsproductie bij dit stuk stond eerder ten onrechte ‘energieproductie’. Dat is aangepast naar ‘elektriciteitsproductie’.
Dit stuk is op dinsdag 1 oktober 2019 geactualiseerd om de sluitingsdata van de twee kernreactoren in Fessenheim, in februari 2020 en juni 2020, te noemen.