Het bleef niet bij racisme

Zap Zoals er in de jaren dertig een kille wind opstak in Europa, zo wordt ook ‘Een bezeten wereld’, gepresenteerd door Hans Goedkoop, steeds grimmiger.

Felix de Rooy met zijn verzameling ‘negrophilia’ in Een bezeten wereld.
Felix de Rooy met zijn verzameling ‘negrophilia’ in Een bezeten wereld. Beeld NTR

Iedereen met een J in zijn paspoort werd uit de trein gehaald. „Wanhoop maakte zich van de ongelukkigen meester”, schreef de Haagsche Courant. „Er waren er die zich op de knieën wierpen. Mensen probeerden weg te rennen, mannen probeerden zelfmoord te plegen.”

Het klinkt als een vertrouwd verhaal uit de bezettingstijd, maar dat is het niet. De scène speelt zich eind jaren dertig af in Zevenaar, waar de Nederlandse autoriteiten koste wat kost wilden voorkomen dat door Hitler opgejaagde joden naar Nederland zouden komen. Zij werden teruggestuurd.

De door Hans Goedkoop gepresenteerde reeks Een bezeten wereld. Nederland tussen de wereldoorlogen (NTR) begon een paar weken terug vrij gemoedelijk met verhalen over dansmodes in de roaring twenties, veelal verteld door honderdplussers. Gecombineerd met mooie archiefbeelden, scherpe research en zorgvuldige stilering leidde het tot uitgesproken warme televisie.

Maar zoals er in de jaren dertig een kille wind opstak in Europa, zo wordt ook Een bezeten wereld steeds grimmiger. Wat dat betreft was de afgelopen vrijdag uitgezonden (maar nog terug te kijken) vierde aflevering ‘Vreemdelingen’ een scharnierpunt. Het begon nog best gezellig, met anekdotes over de Chinezen die in de jaren twintig naar Amsterdam en Rotterdam kwamen. Schone en beleefde mensen waren dat, oordeelden de autochtonen. Een tikje schuw misschien en in hun winkels stonden „zonderlinge potjes” uitgestald.

Even vriendelijke woorden waren er voor de Surinamers die in nieuwe modieuze jazzcafés kwamen werken, zoals het Negro Palace in Amsterdam. ‘Harlem’ spelen aan het Thorbeckeplein: al het personeel was zwart, behalve de zoon van de eigenaar. Zwarten waren dankbaar reclamemateriaal. Verzamelaar Felix de Rooy laat een tabaksblik zien van het merk Negro hair. Koffie, cacao, drop, schoensmeer – allemaal te koop met een zwarte op de verpakking. Sneeuwwit wast zo schoon dat zwarten zich ermee in een beek tot ‘witmens’ kunnen transformeren.

Het bleef niet bij gemoedelijk racisme. Een Amsterdamse politiecommissaris ging eens kijken in de jazzcafés. „Het optreden verplaatst de bezoeker naar Artis.” Maar de apen daar waren vermakelijk, wat je niet kon zeggen van het zwarte ‘ongedierte’ in de clubs. Die moesten dicht en de commissaris ging het regelen.

"Ik heb hem gegroet"

"Ik heb Hitler gegroet. Alleen maar om niet op te vallen." Wat zou jij hebben gedaan als je in Nelly’s schoenen had gestaan?'Een bezeten wereld, Nederland tussen de oorlogen' zie je vrijdag om 21:10 uur op NPO 2.

Geplaatst door NTR Geschiedenis: Een bezeten wereld op Dinsdag 24 september 2019

Een bezeten wereld liet zo in drie kwartier zien hoe vriendelijke verwondering kon omslaan in diepe onverdraagzaamheid. Voor zwarte bladzijden in de Nederlandse geschiedenis hoeven we echt niet terug te bladeren tot de Gouden Eeuw.

De Chinezen verging het niet veel beter. De honderdjarigen konden het wijsje „pinda, pinda, lekker, lekker” nog uit hun geheugen peuren. Het was het gezang waarmee Chinezen pindarepen op straat aan de man brachten, ergens in het schemergebied tussen straathandel en bedelarij. Ook hier grepen de autoriteiten in: tussen de 1500 en 2000 Chinezen werden opgepakt en ‘teruggestuurd’. „Dát waren de eerste deportaties, vóór de bezetting”, legt David Zee uit, zelf kleinzoon van een Chinese Rotterdammer.

Toen moesten de joodse vluchtelingen nog komen. Ze verstopten zich in het bos om ’s nachts de grens naar Nederland over te steken, zich verbeeldend dat de donkere bomen SS’ers waren. Eenmaal in Nederland moesten ze zich wéér verstoppen voor de politie. Frits Gies vertelt hoe zijn familie onderdak gaf aan Duitse joden in een zomerhuisje. Er was een inloopkast die toegang gaf tot een ruimte waar je via een andere kast ook weer uit kon.

De onderduikers waren er eerder dan de nazi’s.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.