Recensie

Recensie Film

Loerende personages in knap regiedebuut Halina Reijn

instinct In haar debuut als regisseur weet Halina Reijn het beste uit de acteurs te halen. De thrillerachtige film houdt de spanning tot het einde vast.

Idris (Marwan Kenzari) en Nicoline (Carice van Houten) in Instinct.
Idris (Marwan Kenzari) en Nicoline (Carice van Houten) in Instinct. Foto Kris Dewitte/September Film

Andere debuterende filmregisseurs zullen een steek van jaloezie vermoedelijk moeilijk kunnen onderdrukken. Het regiedebuut van actrice Halina Reijn krijgt momenteel buitensporig veel aandacht. Fijn voor Reijn: daardoor zullen straks ongetwijfeld meer mensen naar de bioscoop komen. Maar misschien ook minder fijn omdat haar eerste film daardoor langs een meetlat wordt gelegd waar de film helemaal niet aan kan voldoen en ook niet hóeft te voldoen.

Instinct is een knappe debuutfilm. Maar om de film meteen te bombarderen tot openingsfilm van het Nederlands Filmfestival – vrijdagavond in de Utrechtse stadsschouwburg – en tot de Nederlandse inzending bij de Oscars is wel erg zwaar geschut. Dat eerbetoon heeft vermoedelijk veel te maken met de opmerkelijke cast van topacteurs, die Reijn uit haar eigen kring van collega’s en vrienden wist te plukken voor haar debuut.

Instinct speelt zich voor een belangrijk deel af in een tbs-kliniek. Idris (Marwan Kenzari) zit vast wegens zwaar seksueel geweld. Volgens de staf van de kliniek is hij rijp voor onbegeleid verlof. Maar zijn nieuwe therapeut Nicoline (Carice van Houten) is tegen. Ze denkt dat de handige charmeur iedereen voor de gek houdt. De psychologe blijkt ook issues te hebben met intimiteit en seks.

Van Houten en Kenzari zijn uitzonderlijk begaafde acteurs. Reijn weet in Instinct het beste uit hen te halen. Van Houten durft haar emoties ruim baan te geven, vooral in de ontknoping van de film, zoals ze voor een regisseur die haar niet zo na staat vermoedelijk niet snel zal doen. Kenzari’s vermogen om zijn stemmingen razendsnel te laten omslaan is meesterlijk. Zijn fysieke schoonheid is ook een handig hulpmiddel om de erotische obsessies van zijn tegenspeelster invoelbaar te maken.

Reijn richt haar blik moedig op schaamtevolle emoties, die zijn omgeven met taboes. Veel actrices bewonderen het werk van Michael Haneke vanwege de complexe vrouwenrollen die hij heeft gecreëerd. Ook Reijn lijkt goed naar zijn films te hebben gekeken. Complexe, duistere gevoelens in een kille, onherbergzame wereld, dat is helemaal Haneke. Dat geldt ook voor de filmische structuur van Instinct, die elementen heeft van een thriller.

De uitvoering is niet zo precies en briljant als bij de Oostenrijkse meester. Maar Reijn weet bijna tot het einde van de film de vraag open te houden hoe de verhouding tussen Nicoline en Idris zal aflopen. Dat is misschien wel het sterkste aspect van haar opmerkelijke debuut.

Precisie ontbreekt vooral in het uitwerken van realistisch bedoelde details, die de film geloofwaardigheid moeten verlenen. Het kan haast niet anders dat kijkers die de tbs-wereld van binnenuit kennen Instinct met stijgende verbazing en scepsis zullen zien. De film is gedraaid in de vervallen Bijlmerbajes. Dat is goed voor de grimmige sfeer, maar minder geloofwaardig als een omgeving waar ooit sprake zou kunnen zijn van enige succesvolle therapie. Het behandelplan van Idris komt wel heel chaotisch tot stand. Nicoline kan niet uit het raam kijken, of er is een vechtpartij gaande tussen gedetineerden op de binnenplaats.

Een ander zwak element is Nicoline’s ongezonde, semi-incestueuze relatie met haar moeder (Betty Schuurman). Dat moet kennelijk haar levensgevaarlijke fascinatie met Idris verklaren. Maar die verhouding is onvoldoende uitgewerkt, omdat Reijn er niet genoeg tijd voor neemt. Helemaal geen verklaring voor Nicoline’s seksuele troebelen en obsessies was dan beter geweest.

Reijn komt weg met hier en daar haperend realisme en soms wat bedachte dialogen, omdat de film zowel filmisch als psychologisch grotendeels wèl overtuigt. Idris en Nicoline zijn dwangmatige, voyeuristische observators, die voortdurend naar elkaar loeren. Dat versterkt de visuele zeggingskracht. Instinct is een debuutfilm met gebreken, zoals de meeste debuutfilms. Maar wel een debuut dat naar meer smaakt.