Ziekenhuisriool met gevaarlijke bacterie blijkt niet goed gebouwd

Bacterie Zaans ziekenhuis was nalatig bij aanleg toiletten en riool, zo toont extern onderzoek naar gevaarlijke ‘superbacterie’ aan.

Het Zaans Medisch Centrum in Zaandam, dat al sinds vorig jaar kampt met een bacterie, blijkt zelf nalatig te zijn geweest bij de aanleg van de riolering.
Het Zaans Medisch Centrum in Zaandam, dat al sinds vorig jaar kampt met een bacterie, blijkt zelf nalatig te zijn geweest bij de aanleg van de riolering. Foto Remko de Waal/ANP

In het riool van het Zaans Medisch Centrum huist al anderhalf jaar een gevaarlijke bacterie die via wc’s patiënten besmet. Nu blijkt dat het ziekenhuis bij de bouw van het riool nalatig was en meerdere officiële normen niet haalde.

Afvalwaterzuiveringsbedrijf Pharmafilter wijst deze vrijdag in een persbericht op die onderzoeksresultaten. Het is een tegenoffensief; het Zaans Medisch Centrum (ZMC) bracht de uitbraak van de multiresistente bacterie eerder in verband met het afvalwaterzuiveringssysteem van Pharmafilter.

Vorige week kondigde het Zaans Medisch Centrum een ‘ingrijpende maatregel’ aan om de bacterie-uitbraak, waar vermoedelijk al een patiënt aan stierf, „definitief de kop in te drukken”. Het ziekenhuis gaat na advies van experts stoppen met de afvalsystemen van Pharmafilter. In de NOS-podcast De Dag zei een internist van het ZMC dat de bevindingen bij andere ziekenhuizen tot reflectie nopen.

Pharmafilter schrijft vrijdag dat juist „het riool van het ziekenhuis tal van structurele tekortkomingen heeft”, op basis van onderzoek door adviesbureau Arcadis. Dat onderzoek is op verzoek door het ZMC verstrekt aan NRC.

Daaruit blijkt dat de binnenriolering op sommige punten niet voldoet aan de officiële normen, wat een verhoogd risico geeft op een beperkte afvoer van vuil. „Met name het gebruik van tonto’s [afvalvermalers van Pharmafilter] verhoogt dit risico.”

Uitbraak bacterie

Het ziekenhuis kampt al sinds februari vorig jaar met een uitbraak van de zogenoemde NDM-dragende bacterie. Die is gevaarlijk vanwege de resistentie tegen belangrijke antibiotica. De meeste ‘dragers’ – bij het ZMC raakten al 39 patiënten besmet – worden er niet ziek van, maar een infectie is gevaarlijk. Een ziekenhuis als ‘woonplaats’ voor de bacterie is zeer ongelukkig, omdat deze gevaarlijk is voor mensen met een verminderde weerstand.

Het systeem van Pharmafilter bestaat uit afvalvermalers – bij het Zaanse ziekenhuis zijn dat er 27, maar het Erasmus MC in Rotterdam telt er meer dan honderd – die als een soort luxe prullenbak dienen. Daar gaat medisch afval in en zaken als verbandmaterialen en luiers. Dat wordt vermalen en door het riool gespoeld naar een grote waterzuiveringsinstallatie van Pharmafilter op het terrein. Het gereinigde water werd deels gebruikt om de toiletten binnen het ziekenhuis mee door te spoelen.

Vijf Nederlandse ziekenhuizen maken - in meerdere of mindere mate - gebruik van het systeem van Pharmafilter. Het systeem houdt medicijnresten uit de natuur. Rioolwaterzuiveringsinstallaties zijn niet in staat om alle medicijnresten weg te filteren, wat ernstige gevolgen heeft voor bijvoorbeeld vissen.

Het ZMC schafte uit duurzaamheidsambities voor miljoenen het systeem van Pharmafilter aan. Maar vrijwel direct na de verhuizing naar de nieuwbouw van het ziekenhuis in 2017 ontstonden verstoppingen. Het afval uit de vermalers – dat pulp wordt genoemd – bleek in het riool te blijven steken.

Bij de pogingen van het ziekenhuis de uitbraak onder controle te krijgen, werd er in juni 2018 uit voorzorg voor gekozen de afvalvermalers weg te halen. Dit leidde er volgens het ziekenhuis direct toe dat er een einde kwam aan de verstoppingen.

Positieve wc-potten

Begin april vorig jaar maakte het ZMC publiekelijk bekend dat de bacterie was aangetroffen. Deze verschuilt zich - het is immers een darmbacterie - in het riool van het ZMC en is opmerkelijk genoeg via toiletten bij patiënten terechtgekomen.

Het Zaanse ziekenhuis heeft het afgelopen jaar allerlei maatregelen genomen om verspreiding tegen te gaan, zoals het in isolatie verplegen van geïnfecteerden en desinfecteren van ruimtes. Ook werd een team externe experts ingeschakeld. Bij opgenomen patiënten werd wekelijks met een wattenstaafje een kweek afgenomen. Wc-potten werden getest, ‘positieve’ potten direct afgekoppeld.

Nadat in februari vorig jaar een eerste patiënt met de bacterie het ziekenhuis was binnengelopen, bleven besmettingen zich voordoen. In het voorjaar viel zelfs een dodelijk slachtoffer, vermoedelijk door de bacterie. Minister Bruno Bruins (VVD) van Volksgezondheid houdt de Tweede Kamer sinds juni vorig jaar op de hoogte over de verspreiding.

Vorige week woensdag kondigde het ziekenhuis de „ingrijpende maatregel” aan: stoppen met de afvalzuivering van Pharmafilter op advies van experts. Media als de NOS berichtten over een „rigoureuze ingreep”. Maar op het moment van bekendmaking stonden de vermalers al een jaar in een loods en werden toiletten uit voorzorg al maanden niet meer met gerecycled water doorgespoeld.

De laatste infectie met de bacterie deed zich voor in september, maar de voorlaatste in mei. Dat geeft het ZMC hoop dat het met de genomen maatregelen inderdaad de uitbraak heeft weten in te dammen. Het riool blijkt nog wel altijd sterk vervuild met ruim een jaar oude pulp uit de vermalers, dat zelfs in luchtleidingen zit.

Uit extern onderzoek is nog niet gebleken hoe de bacterie ook na het tijdperk van verstoppingen in wc’s bleef komen. De resistente bacterie is niet gevonden in water dat terugstroomde uit de waterzuivering om toiletten door te spoelen. Uit het onderzoek blijkt wel dat bacteriën in het algemeen „sneller kunnen groeien in een systeem waarbij gerecycled water in plaats van normaal leidingwater wordt gebruikt voor toiletspoeling”.

Het ziekenhuis communiceerde niet dat de riolering niet volledig voldoet aan zowel de officiële eisen, als de eisen die door Pharmafilter voor de bouw werden gesteld. Zo blijkt dat het water in wc’s niet voldoende wordt ververst bij een spoelbeurt en dat het afschot van leidingen soms steiler en vlakker is dan normen voorschrijven, wat „de verstoppingsgevoeligheid” vergroot.

Expertteam

Uit onderzoek van een team externe experts, onder wie hoogleraar microbiologie Jan Kluytmans, blijkt ook dat de afvalvermalers van Pharmafilter herhaaldelijk waren besmet met de bacterie. Het ‘expertteam’ waar hij deel van uitmaakt constateerde „een verhoogd risico op het gebied van infectiepreventie bij het gebruik van de Tonto”.

Te midden van de ruzie is nog steeds geen theorie bewezen over hoe toiletten in het ziekenhuis telkens ‘positief’ werden getest, ook nog nadat de vermalers waren verwijderd en verstoppingen stopten.

Het Erasmus Medisch Centrum laat weten nooit problemen te hebben gehad met Pharmafilter. Het Zorgsaamziekenhuis in Terneuzen was net, zonder problemen, één vermaler aan het testen en ziet geen reden om maatregelen te treffen.