Recensie

Recensie Beeldende kunst

Bij Tacita Dean ga je groots en meeslepend ten onder

Tentoonstelling In weemoedige filmscripts laat Tacita Dean tragedies elkaar opvolgen, en zakken de avonturiers anoniem weg in een grijs verleden

Tacita Dean: Crowhurst
Tacita Dean: Crowhurst Foto Peter Cox

Het verlangen naar een groots en meeslepend leven kan tot heldendaden leiden, die met eerbied doorverteld worden. Maar het kan natuurlijk ook verkeerd aflopen. Dat laatste overkwam Donald Crowhurst, een Britse amateurzeiler. Gedreven door een wanhopig verlangen tot een grootse daad voer hij in 1968, slecht voorbereid, weg voor een zeilrace rond de wereld. Ergens op de oceaan liet hij het leven.

Vanwaar dit verlangen naar grootse daden? Waarom is voor sommige mensen de menselijke maat zo benauwend? Een mogelijk antwoord biedt de Britse kunstenaar Tacita Dean, die de dramatische schoonheid van het sublieme tot kunst verheft. Zelf veilig verblijvend op het atelier, schetst ze met foto en film histories waarin drama en avontuur mensenlevens overstijgt.

Weggewassen kleur

Dat is de rode draad in haar tentoonstelling in de Pont, dat haar al jaren volgt en met enkele werken uit de eigen collectie een mooie solo-presentatie samenstelde. Zo is er bijvoorbeeld een installatie met foto’s en tekeningen te zien over een Australisch meisje dat in 1928 als verstekelinge de oceaan overstak, en Deans film over Crowhurst uit 1996. Die leverde haar een nominatie voor de Turner Prize op. Sindsdien werkt ze aan een oeuvre dat uit een andere tijd lijkt te stammen. Haar films zijn 16 mm en haar foto’s zwart-wit, alsof de tijd de kleur heeft weggewassen.

Haar benadering leunt nogal zwaar op nostalgie, kantje boord soms, maar ze doet dat voorzichtig – circumnavigation zouden de Britten haar omtrekkende bewegingen kunnen noemen: het blijven subtiele associaties. Eerder abstract dan documentair. Historische foto’s of documenten vult ze aan met eigen tekeningen om deels fictieve verledens te schetsen. Daarbij schetst ze vaak letterlijk: een vijfdelig fotowerk van een rotslandschap vulde ze met tekenlijnen en mythologische namen in de kantlijn. Hierapolis lijkt er te staan gekrabbeld, Temple of Ploutonion. Ash Clouds, schreef ze bij de wolken die ze er zelf boven tekende, de lucht zwaar makend.

Inwisselbaar leed en levens

Zulke gedachten schreef ze ook op de foto’s van de serie The Russian Ending, een titel die niet verwijst naar de blije afloop van veel films maar juist de tragische. Speciaal voor de Russische markt werden begin vorige eeuw films ook wel voorzien van een ongelukkige einde. Dean verzamelde twintig foto’s van rampen die ook uit die tijd lijken te stammen – ontploffingen, oorlogsgebieden, ingestorte bruggen. Camera angle schreef ze erop, final scene. Zo vormen de twintig foto’s een weemoedig filmscript over elkaar opvolgende rampen, een perpetuum mobile van inwisselbaar leed en levens. Anoniem zakken de gefotografeerden weg in een grijs verleden, klein in vergelijking met de eeuwigheid waar sommigen naar streefden. All lost, schreef Dean op de foto van een scheepsramp.

Lees ook: Tacita Dean draait de tijd de duimschroeven aan

Maar het mooist van dit alles is toch dat ene werk over zeezeiler Crowhurst, Disappearance at Sea. Het is een 16mm-film, een techniek die niet meer van onze tijd is, waardoor dit voelt als een monument voor een overledene. Dean filmde binnen in een vuurtorenlamp, die ronddraait, en waarin het zeelandschap reflecteert. We zien de ronddraaiende lamp, de zee, en horen het geratel van de filmprojector. Meer is het niet. Het geluid is de enige actie, waardoor het beeld van de rimpelloze zee wordt versterkt. Deze zo stille zee heeft Crowhurst opgenomen en geeft hem niet meer terug.

Juist die stilte, met tegelijk de ritmische beweging, en de ondergaande zon, maken het een zeer klassiek monumentaal beeld. Groots en meeslepend is het inderdaad, waar Crowhurst zo naar verlangde. Dean laat zien dat zulke verlangens gelukkig ook via de kunst gestalte kunnen krijgen. Zonder dat iemand daarvoor het leven hoeft te laten.