1,5 miljoen huizen van het gas af, dat is best lastig

Warme wijken In geen enkel ander Europees land is aardgas zo belangrijk voor de verwarming van huizen. Dat gaat de komende tien jaar pijlsnel veranderen: een op de vijf Nederlandse huizen en gebouwen gaat tot 2030 van het gas af. Experts waarschuwen dat meer kennis nodig is, en meer subsidie.

In Terheijden in Noord-Brabant wordt een warmtenet aangelegd.
In Terheijden in Noord-Brabant wordt een warmtenet aangelegd. Foto Merlin Daleman

Veel Nederlanders vinden het prima dat vervuilende bedrijven extra voor hun uitstoot moeten betalen als ze niet snel genoeg schoner worden. En dat windmolens op zee gaandeweg kolencentrales vervangen, zal weinig mensen persoonlijk raken. Maar dat de cv-ketel het huis uitgaat en koken op gas tot het verleden gaat behoren?

Ja, zo komt die energietransitie opeens wel heel dichtbij.

Dat is precies wat de komende jaren gaat gebeuren. Nee, niet morgen, en het zal ook wel even duren voordat mensen echt geen keuze meer hebben. Maar het dit jaar gesloten klimaatakkoord voor 2030 bepaalt dat in het volgende decennium 1,5 miljoen huizen en andere gebouwen aardgasvrij worden. Het betekent dat bijna één op de vijf woningen en andere gebouwen de komende tien jaar een grote energieverbouwing ondergaat.

De ingreep helpt om de klimaatdoelen voor 2030 te halen: 49 procent minder CO2-uitstoot.

Maar nu beginnen is vooral nodig omdat in de dorpen en steden ná 2030 een nog grotere klus wacht. In 2050 moet Nederland vrijwel klimaatneutraal zijn, zoals de recent aangenomen Klimaatwet bepaalt. Over 31 jaar moeten vrijwel alle 8 miljoen gebouwen – van flatwoningen en vrijstaande huizen tot kantoren en ziekenhuizen – zonder uitstoot van CO2 verwarmd en gekoeld worden.

Het jaar 2050 klinkt ver weg, maar met nog ruim 8.000 werkdagen te gaan, betekent dat zo’n duizend afgeronde verbouwingen per dag.

Glaswol hamsteren

Die grote opdracht leidt snel tot grote woorden, constateerde voormalig PvdA-leider Diederik Samsom eerder dit jaar in de Tweede Kamer. Premier Rutte sprak zelfs van de grootste operatie sinds de wederopbouw. „Je zou als argeloze burger bijna het idee krijgen dat je morgen met een koevoet de cv-ketel van de muur moet trekken en in een sprint naar de Gamma moet omdat iedereen glaswol aan het hamsteren is.”

Volgens Samsom, die binnen de onderhandelingen voor het klimaatakkoord verantwoordelijk was voor de verduurzaming van de ‘gebouwde omgeving’, kan je ook heel ontspannen naar de operatie kijken. „In de praktijk betekent het dat we die woningen in dertig jaar één keer moeten verbouwen. Is elke woning de afgelopen dertig jaar niet vaker verbouwd? En dan is het opeens wat minder spectaculair.”

Maar spectaculair blijft het, vooral omdat zoveel Nederlanders op deze manier echt in aanraking komen met de verduurzaming. Dat leidt tot veel vragen. Moet ik volgend jaar nog een nieuwe cv-ketel kopen? Wat is het beste moment om het huis beter te isoleren? Wat kost me dat, wat levert het op? En hebben mijn inspanningen wel nut, gezien de uitstoot van grote bedrijven of vliegtuigen?

Wijk voor wijk

Gemeenten moeten bij het afscheid van aardgas het voortouw nemen. Uiterlijk in 2021 moeten zij per wijk aangeven hoe de overstap van aardgas op groene energie het best kan worden uitgevoerd. Dan is ook duidelijk welke wijken het eerst aan de beurt zijn, en hoe de woningen de komende jaren verbouwd worden.

Die ‘wijkaanpak’ is uniek in de wereld, denkt Nico Hoogervorst, die bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gespecialiseerd is in de gebouwde omgeving. Nergens anders worden gemeenten planmatig, wijk voor wijk, afgesloten van fossiele brandstof. En nergens anders gaat dat project zo sterk over aardgas.

Het jaar 2050 klinkt ver weg, maar met nog ruim 8.000 werkdagen te gaan, betekent dat zo’n duizend afgeronde verbouwingen per dag

Vijftig jaar lang werd Nederland verwend door het goedkope en relatief schone gas uit Groningen. Daardoor is het percentage woningen dat op aardgas wordt verwarmd het hoogste van alle lidstaten van de Europese Unie. Doordat aardgas decennialang overvloedig beschikbaar was, zijn Nederlandse huizen ook relatief slecht geïsoleerd.

Er moet veel aan die woningen gebeuren, terwijl de opbrengst voor het milieu niet eens zo groot is. Vorig jaar gingen 189 miljard kilo CO2 en andere broeikasgassen de lucht in, en daarvan was nog geen 25 miljard kilo afkomstig van huizen en kantoren. Als in 2030 echt anderhalf miljoen gebouwen zijn verduurzaamd, komt de uitstoot 3,7 miljard kilo lager uit.

‘Goede keuze’

Een bescheiden opbrengst, tegen hoge kosten. Maatregelen in industrie, landbouw en stroomproductie leveren meer milieuwinst op. Maar als nu geen begin met de 8 miljoen huizen en kantoren wordt gemaakt, dreigt het doel van een bijna uitstootvrij Nederland in 2050 uit zicht te raken.

Nu het kabinet heeft besloten de gaswinning in Groningen al de komende jaren te beëindigen, heeft het nog een tweede argument om woningen niet langer met aardgas te verwarmen. Als Nederland minder aardgas gebruikt, wordt het ook minder afhankelijk van import van aardgas uit onder meer Rusland.

Het PBL noemde het dit voorjaar een „goede keuze” dat juist de gemeenten het afscheid van aardgas in de woonomgeving gaan coördineren. Maar het planbureau was wel kritisch over de haalbaarheid van de doelen van de wijkaanpak. „Met de beschikbare 3,5 miljard euro aan subsidie kan het lukken, maar dan moet alles wel meezitten”, zegt Hoogervorst.

Doorslaggevend is dan dat technische oplossingen – isolatie, warmtepompen – snel goedkoper worden. Als dat niet gebeurt, oordeelde het PBL in mei, is tot 2030 nog eens ruim 3 miljard euro subsidie nodig.

Papieren plannen

„Die zorg bestaat nog steeds”, zegt Hoogervorst. Met het beschikbare subsidiegeld zouden in het pessimistische scenario maar enkele honderdduizenden woningen verduurzaamd kunnen worden, in plaats van de gewenste 1,5 miljoen, schreef het PBL in mei. Binnenlandse Zaken laat weten dat intussen „een aantal aanscherpingen is gedaan” om toch aan het streefaantal te komen – het ministerie noemt met name een isolatieprogramma.

De overheid kan nu nog niet afdwingen dat het quotum van 1,5 miljoen gebouwen gehaald wordt. Eerste prioriteit is dat 355 gemeentelijke plannen op papier komen, en dat financiering beschikbaar komt. Vervolgens wordt bezien of, met al die gemeentelijke plannen samen, het landelijke klimaatdoel gehaald wordt. Rijk en gemeenten hebben afgesproken dat ze het komend jaar ook nadenken over wetgeving om wijken die volgens die plannen van het aardgas af gaan, ook officieel te kunnen afsluiten.

Als belangrijke eerste stap besloot het kabinet dit voorjaar dat er een ‘warmtefonds’ wordt opgericht. Het kabinet legt er jaarlijks 50 tot 80 miljoen euro in; aangevuld met privaat geld zou het moeten groeien tot 1 miljard euro. Huizenbezitters kunnen uit dat warmtefonds een lening voor twintig jaar afsluiten. Veel verbouwingen die huizen energiezuiniger maken, verdienen zich binnen die periode terug.

We willen een sprong vooruit maken, maar dat gebeurt eigenlijk blind omdat er grote onduidelijkheid is over de technische alternatieven voor de cv-ketel

Wim Zeiler hoogleraar

De uitwerking van de plannen voor dit fonds wordt pas dit najaar bekend. Hoogervorst van het PBL benadrukt dat er, naast dat fonds of andere financieringsvormen zoals de hypotheek, wel degelijk subsidie nodig zal blijven. „De kosten van de meeste verbouwingen zullen niet helemaal worden terugverdiend.”

De Nederlandse Vereniging Duurzame Energie – die 1.500 bedrijven vertegenwoordigt – is optimistischer. Ze denkt dat er voldoende financiële middelen zijn. „De grootste uitdaging zal zijn om mensen te verleiden, om hun duidelijk te maken dat er geen beter moment is dan nu om aan de verduurzaming te beginnen”, zegt Annemarie Costeris, die meewerkte aan het klimaatakkoord. „Van enige dwang of dreiging zal tot 2030 geen sprake zijn.”

Logischerwijs kiezen de lokale bestuurders voor het laaghangende fruit. In samenwerking met woningcorporaties zijn flats vaak gemakkelijker gasvrij te maken dan vrijstaande woningen die in de jaren dertig zijn gebouwd. „Het is vooral belangrijk dat er plannen gemaakt worden die op korte termijn uitvoerbaar zijn”, zegt Hoogervorst. „Succes is belangrijk voor de voortgang op de langere termijn. Als je nu brokken maakt, zijn we verder van huis.”

Lees het eerste verhaal over Terheijden, waar ook het bruine café straks groene energie krijgt

Onrealistische ambitie

Bij Wim Zeiler, hoogleraar Installaties aan de Technische Universiteit Eindhoven, is van optimisme geen sprake. De ambitie om jaarlijks 150.000 huizen te verduurzamen noemt hij onrealistisch.

Volgens hem wordt de burger in een moeilijke positie gebracht. „We willen een sprong vooruit maken, maar dat gebeurt eigenlijk blind omdat er grote onduidelijkheid is over de technische alternatieven voor de cv-ketel. Zolang de werkelijke prestaties in de praktijk van de toekomstige stadsverwarming, elektrische verwarming of warmtepompen onduidelijk zijn, heeft de consument geen basis om beslissingen te nemen.”

Zeiler vindt dat de komende jaren eerst moeten worden gebruikt voor onderzoek. Bijvoorbeeld om beter te kijken naar de gevolgen voor het stroomnet als meer woningen elektrisch worden verwarmd. „En iedereen focust zich op warmte, maar door de temperatuurstijging en door de betere isolatie wordt de koudevraag van huizen de komende jaren groter dan de warmtevraag.”

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.