Recensie

Recensie

Zorg bindt de lutheranen

Luther Museum Gebouw en collectie van dit nieuwe museum vormen een waardevolle uitbeelding van het lutherse verleden.

Interieur van gebouw Wittenberg. Wat nu het museum is, was tot 2014 het Mannen- en Vrouwenhuis van de Evangelisch-Lutherse Diaconie.
Interieur van gebouw Wittenberg. Wat nu het museum is, was tot 2014 het Mannen- en Vrouwenhuis van de Evangelisch-Lutherse Diaconie. Foto’s Martine Goulmy

Zorg: dat is het sleutelwoord voor de lutheranen in Amsterdam. Zorg en verpleging voor armen, ouderen en wezen. Sinds deze zomer is Amsterdam een museum rijker, het Luther Museum aan de Nieuwe Keizersgracht, gevestigd in gebouw Wittenberg dat dateert uit 1772. In die tijd telde de Lutherse gemeente 33.000 leden, dat was 19 procent van de Amsterdamse bevolking. Velen waren religieuze migranten uit Duitsland en Scandinavië. Nu telt de stad 2.000 lutheranen.

Het ligt schuin tegenover de Hortus Botanicus en achter het Dr. Sarphatihuis in een oase van stilte. Wat nu het museum is, was tot 2014 het Mannen- en Vrouwenhuis van de Evangelisch-Lutherse Diaconie. In dat jaar vertrokken de laatste bewoners. Het museum vertelt het verhaal van de lutheranen in Nederland.

Na entree leidt een trap naar een imposante stijlkamer aan de grachtzijde, met maar liefst zeven lichte raampartijen die uitkijken over het water. Dit was de vroegere eetzaal, tot op de dag van vandaag de kerkzaal. Hier wordt gemusiceerd, gezongen, vinden concerten en kerkdiensten plaats. Aan de wand hangen foto’s van de toenmalige zaal met lange, keurig gedekte tafels waaraan de zorgbehoeftigen zitten. Directeur en kunsthistoricus Tonko Grever was, bij zijn aantreden, „blij verrast dat de lutherse gemeenschap zo goed over haar religieuze en culturele erfgoed heeft gewaakt”.

In de eetzaal hangt het reusachtige schilderij van Luther die zich op 2 april 1521 op de rijksdag te Worms verdedigt voor zijn godsdienstige overtuiging. Luther was als ketter in de ban gedaan, want zijn godsdienstige ideeën tastten de fundamenten van het geloof aan. Dit schilderij toont Luther die tegenover de keizer zijn redevoering houdt. Rondom hem schijnt stralend licht. Tegen de achterzijde van de zaal prijkt een orgel uit 1872, vervaardigd door firma Flaes. Het is nu in restauratie, maar zal in alle klankglorie klaar zijn op Hervormingsdag, 31 oktober.

Uniek is het barokke werk Bekering van Saulus, een kopie naar het originele 17de-eeuwse schilderij van Peter Paul Rubens dat in 1945 in Berlijn verloren is gegaan. Het schuilt vol beweging, kleur, dynamiek en drama en verbeeldt de uitbeelding van religie als innerlijke strijd. Vroeger hing het werk in de Hersteld Evangelische Lutherse Kerk (1793), nu het Compagnietheater.

Het ongemakkelijke aspect van antisemitisme gaat het museum niet uit de weg

Een ongemakkelijk aspect van Luther was zijn antisemitisme, verwoord in zijn pamflet Von den Juden und ihren Lügen (1543). Het museum gaat dit niet uit de weg: zowel in de historische bijbelkast als in de tijdlijn krijgt dit alle aandacht.

Met zijn religieus-museale bestemming vormen het gebouw en de collectie een waardevolle uitbeelding van het lutherse verleden. Prenten van bijvoorbeeld de Nieuwe of Ronde Lutherse Kerk (1668) aan het Singel en de Oude Lutherse Kerk (1632) aan het Spui laten zien hoe Amsterdam en het lutheranisme waren verbonden. Behalve de eetzaal behoren ook de kostbaar gedecoreerde regentenkamers en regentessenkamers tot het museum. Hier vinden we statige schilderijen van de regenten, schitterend zilverwerk in de vroegere linnenkamer. De gang biedt een tijdlijn van de 16de eeuw tot heden. Het is boeiend te zien hoe door de eeuwen heen de aandacht voor de zorg nooit is veranderd. Anno 2019 beschouwt de lutherse gemeenschap de opvang van vluchtelingen zonder paspoort tot haar belangrijkste taken.

Luther Museum, Nieuwe Keizersgracht 570. Inl: luthermuseum.nl

●●●●