Zelensky toont zich geen leider van een soeverein land

Telefoongesprek De Oekraïense president Zelensky is klem komen te zitten in een Amerikaans politiek schandaal. Daarbij komt hij in het transcript van het omstreden telefoongesprek met Trump bepaald niet onafhankelijk over.

De Oekraïense president Volodymyr Zelensky arriveert bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York, eerder deze week.
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky arriveert bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York, eerder deze week. Foto Justin Lane/EPA

Tijdens de persconferentie zat Volodymyr Zelensky er woensdag wat verloren bij. Naast hem was president Trump aan het fulmineren tegen zijn Democratische politieke tegenstanders. De Oekraïense president zweeg intussen, en staarde somber voor zich uit: de politieke leider van een land dat tegen wil en dank het middelpunt is geworden van een enorme Amerikaanse politieke crisis.

De Algemene Vergadering van de VN in New York was Zelensky’s debuut op het wereldtoneel. In Oekraïne werd vooral uitgekeken naar zijn eerste ontmoeting met Trump. Maar al ruim voordat Zelensky in het vliegtuig naar New York stapte, was duidelijk dat zijn treffen met de Amerikaanse president zou worden overschaduwd door het schandaal over het telefoongesprek tussen de twee mannen op 25 juli. Volgens Amerikaanse media had Trump Zelensky onder druk gezet om onderzoek te doen naar het Oekraïense gasbedrijf waar de zoon van zijn politieke rivaal Joe Biden werkte. Misbruik van het ambt van president, concludeerden de Democraten. Nog voordat Zelensky Trump de hand had kunnen schudden, had de Democratische Partij de impeachment-procedure in gang gezet.

De rel bracht de Oekraïense president in een lastig parket. Oekraïne leunt zwaar op Amerikaanse militaire hulp. Anders dan zijn voorganger Obama is president Trump bereid om Oekraïne wapens te leveren, zoals anti-tankraketten. In de aanloop naar het telefoongesprek met Zelensky liet Trump 400 miljoen dollar aan militaire hulp tijdelijk bevriezen – een teken van ongeoorloofde druk, aldus de Democraten. Maar Zelensky moet niet alleen rekening houden met de wensen van de president. Militaire hulp aan Oekraïne moet worden goedgekeurd door het Amerikaanse Congres, waar de Democraten de meerderheid hebben in het Huis van Afgevaardigden. Hetzelfde geldt voor het veel machtigere wapen tegen Rusland: politieke en economische sancties.

‘President van soeverein land’

Zelensky, met andere woorden, kan zich niet veroorloven om partij te worden in de Amerikaanse politieke guerilla. Aan de vooravond van zijn vertrek naar New York probeerde zijn regering daarom zo min mogelijk los te laten over het gewraakte gesprek. Tegelijkertijd probeerde de Oekraïense president kracht en zelfvertrouwen uit te stralen. „Niemand kan mij onder druk zetten”, zei hij in New York tegen Russische tv-journalisten: „Ik ben de president van een soeverein land.”

Lees ook: Het memorandum van het telefoongesprek tussen Trump en Zelensky (met toelichting van NRC)

De Oekraïense president had toen al ingestemd met de publicatie van het transcript. Maar Zelensky ging er vanuit dat het Witte Huis alleen Trumps citaten zou publiceren, zo zei hij later. Als dat zo is, dan zal Zelensky’s staf onaangenaam zijn verrast toen het hele transcript even later online kwam.

In het gesprek komt Zelensky bepaald niet over als de leider van een soeverein land. Als Trump zegt dat de Duitse bondskanselier Merkel niets doet voor Oekraïne, zegt Zelensky dat hij „niet 100, maar 1000 procent” gelijk heeft. Als Trump vraagt om de gangen van Joe Biden te onderzoeken verzekert Zelensky hem dat de „volgende openbaar aanklager 100 procent mijn persoon” zal zijn. „We gaan aan de slag met deze zaak.”

Dat laatste was een grove inbreuk op de onafhankelijkheid van het Oekraïense Openbaar Ministerie. Tijdens de persconferentie in New York gaf Zelensky toe dat hij de hoogste aanklager van zijn land geen marsorders kan geven. De nieuwe aanklager zal álle belangrijke dossiers bekijken, zo verduidelijkte de Oekraïense president.

Vredesoverleg Donbas

In eigen land komt Zelensky er voorlopig mee weg. Maar internationaal heeft Oekraïne averij opgelopen door de publicatie van het transcript (officieel een ‘memorandum van een telefoongesprek’). Duitsland en Frankrijk zullen not amused zijn door Zelensky’s uitspraken dat ze niet genoeg doen voor Oekraïne. Juist deze twee landen heeft Oekraïne nodig bij nieuwe vredesonderhandelingen over de oorlog in de Donbas in de ‘Normandië-samenstelling’ (Duitsland, Frankrijk, Oekraïne en Rusland).

De voorbereidingen op een nieuwe top liepen vorige week vast, door onenigheid tussen Kiev en Moskou. Alleen blijvende druk, zoals sancties, kunnen president Poetin aan de onderhandelingstafel krijgen. In december moet de EU de sancties verlengen. „Een moment van de waarheid”, zo tweette Zelensky’s voorganger, oud-president Petro Porosjenko. En daarna: „Met diplomatieke inspanningen kunnen de gevolgen van dit schandaal hopelijk binnen de perken worden gehouden.”