Biedt Bloks idee een oplossing voor IS-strijders?

Berechting van IS-strijders Nederland wil dat IS-strijders in Irak worden berecht, ook de Europeanen onder hen. Zes vragen over de praktische en juridische obstakels.

Ontheemde Irakezen in een kamp bij Mosul.
Ontheemde Irakezen in een kamp bij Mosul. FOTO Zaid Al-Obeidi/AFP

Nederland en Irak praten over een juridische constructie waarmee duizenden strijders van terreurgroep Islamitische Staat, onder wie een onbekend aantal Europeanen, in Irak berecht moeten worden. Donderdag besprak minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok (VVD) met zijn Iraakse ambtgenoot en twintig andere landen in New York de mogelijkheden.

Tegelijkertijd lobbyt Zweden voor de oprichting van een internationaal tribunaal voor IS-strijders, een voorstel dat Nederland ook steunt. Beide initiatieven kennen nog vele praktische en juridische obstakels voordat ze werkelijkheid kunnen worden.

1 Waarom wil Nederland dit?

Nu het kalifaat is vernietigd, kunnen de IS-strijders gestraft worden die terreur zaaiden onder de bevolking van Syrië en Irak, met name de yezidi’s. De noodzaak daarvan wordt vrij algemeen erkend: zonder rechtspraak ontbreekt het gevoel van gerechtigheid voor slachtoffers en nabestaanden en worden daders niet gecorrigeerd. Beide kunnen leiden tot nieuw geweld.

Nederland weigert echter om zijn staatsburgers terug te halen en hier voor de rechter te brengen. Medio september werd bekend dat het kabinet een herhaaldelijk Amerikaans aanbod om Nederlandse Syriëgangers op te halen heeft afgeslagen.

De Verenigde Staten doen dit voorstel vooral om veiligheidsredenen. De in Noord-Syrië actieve Amerikaanse brigadier-generaal Scott Naumann maande (Europese) regeringen vorige week tot het snel terugnemen van hun burgers, omdat in de overvolle kampen daar een radicaliseringsproces gaande zou zijn. „De gevangenen zijn ontvankelijk voor de IS-ideologie en dat zal niet beter worden”, zei Naumann tijdens een briefing met journalisten.

Toch vindt het kabinet zo’n terughaaloperatie nog steeds te risicovol.

Terughalen is volgens de ministers Blok en Grapperhaus (CDA, Justitie) onder meer gevaarlijk voor „de nationale veiligheid van Nederland en die van andere Schengenlanden”. Daarmee doelen ze op de vaak gehoorde vrees dat IS-strijders bij terugkeer in Nederland korte straffen krijgen wegens gebrek aan bewijs, en dan al snel terugkeren in de samenleving. Het Openbaar Ministerie is overigens wel van mening dat Nederlandse Syriëgangers voor berechting moeten worden teruggehaald en zegt hier desgevraagd „helemaal klaar voor” te zijn.

2 Welk probleem lost dit op voor Irak?

Irak heeft er altijd een punt van gemaakt dat het de IS-verdachten, inclusief de buitenlanders die op Iraaks grondgebied zijn opgepakt, zelf wil berechten. Dit in tegenstelling tot de Syrische Koerden, die de internationale gemeenschap al jaren smeken om de buitenlandse IS’ers op te halen.

Maar de uitdaging waarvoor Irak staat is gigantisch. Alleen al in het kamp Al-Hol in Noordoost-Syrië zitten naar schatting 30.000 Iraakse vrouwen en kinderen die zijn gevlucht of gevangen genomen. Daarbij komen nog zo’n 11.000 buitenlandse vrouwen en kinderen en zo’n 5.000 mannelijke gevangenen van allerlei nationaliteiten.

Volgens sommige media zouden de Irakezen in ruil voor berechting van buitenlandse gevangen miljarden dollars vragen. Voor Irak zou samenwerking met westerse landen dus financieel aantrekkelijk kunnen zijn. Ook zou het het eigen rechtssysteem ontlasten.

3 Blok spreekt zowel over berechting volgens het Iraaks recht als over internationale berechting. Wat is het verschil?

Het meest heikele punt is de doodstraf. Die is verankerd in de Iraakse grondwet, die bovendien een pardon onmogelijk maakt in terrorismezaken. Irak voert geregeld executies uit, dit jaar al een honderdtal. Van minister Blok zou de doodstraf uitgesloten moeten worden, wil hij tot samenwerking met Irak overgaan.

Momenteel zitten in Irak zo’n 8.000 mensen op death row, onder hen ook Franse en Belgische IS’ers. Parijs en Brussel hebben Bagdad telkens gevraagd om de doodstraf om te zetten in levenslang; of daar gevolg aan is gegeven is onbekend.

In de praktijk zijn er wel degelijk nuances in de Iraakse berechting van IS-verdachten, zoals NRC kon vaststellen in de rechtbank in Bagdad. Iraakse verdachten kunnen verzachtende omstandigheden aanvoeren als zij geen andere keuze hadden dan samenwerken met IS. Maar wie bay’a (trouw) heeft gezworen aan IS krijgt minimaal vijftien jaar cel. Voor buitenlandse verdachten geldt dat zij een bewuste keuze hebben gemaakt door naar IS-gebied af te reizen. Vrouwen krijgen dan meestal levenslang, mannen de doodstraf.

Er is ook veel kritiek op de manier waarop in Irak de IS-processen worden gevoerd. Zo’n proces duurt vaak niet langer dan tien minuten en er is sprake van foltering en gedwongen bekentenissen. Vaak volstaat het dat één persoon een verdachte beschuldigt van IS-lidmaatschap. Advocaten voor de verdediging zijn meestal door de rechtbank aangewezen, en doen alleen het minimum.

Het contrast met het internationaal strafrecht, zoals dat is ontwikkeld in de tribunalen voor Joegoslavië en het Internationaal Strafhof, is enorm. De doodstraf is daar uitgesloten, goede advocaten staan er in de rij om verdachten bij te staan en de omstandigheden in het detentiecentrum in Scheveningen zijn zo goed dat ze soms tot verontwaardiging leiden onder de slachtoffers van de verdachten. Blok zei woensdag in NRC dat hij in gesprek is met Irak om garanties voor een eerlijke rechtsgang te krijgen.

4 Wie zou er voor welke rechtbank moeten komen? Ontstaat er zo geen rechtsongelijkheid?

Een Iraakse rechtbank of een internationaal hof dat alleen IS’ers berecht, krijgt onvermijdelijk de kritiek dat het de bredere context van de oorlog in Syrië en Irak negeert. Waarom alleen IS en niet Al-Qaida? Ook andere, al dan niet jihadistische rebellengroepen in Syrië hebben wreedheden begaan. En moet ook het Syrische regime niet in beeld komen, dat verantwoordelijk is voor het grootste aantal doden in de Syrische oorlog?

Volgens de bekende Syrische opposant en advocaat Mazen Darwish is een rechtbank voor alleen IS een slecht idee. Zo’n tribunaal moet alle partijen in het Syrische conflict kunnen vervolgen, zegt Darwish, anders helpt het juist mee aan de straffeloosheid in de regio.

Als er een tribunaal wordt opgericht náást een samenwerkingsverband met de Iraakse justitie is het de vraag wie er voor de internationale rechtbank mag verschijnen en wie het moet doen met een snel proces in Irak, met zijn zware straffen.

5 Nederland zegt dat berechting in de regio beter is. Is dat zo?

Er zitten belangrijke voordelen aan, maar ook nadelen. Een groot punt van kritiek op de tribunalen in Den Haag is dat slachtoffers en nabestaanden weinig van de processen meekrijgen, terwijl die in eerste instantie voor hen gevoerd worden. Daarnaast kan rechtspraak in de regio praktischer zijn: verdachten en getuigen en bewijsmateriaal hoeven niet verplaatst te worden. Als het om duizenden zaken gaat, zoals in dit geval, kan het ook moeilijk anders. Daar staat tegenover dat in Den Haag de infrastructuur op orde is voor grote internationale strafzaken. Om die reden werd bijvoorbeeld destijds het proces tegen de Liberiaanse oud-president Charles Taylor verplaatst van Freetown naar Den Haag.

In het voordeel van een tribunaal in Irak is dat de Verenigde Naties daar sinds vorig jaar al over een onderzoeksteam van zo’n 80 man sterk beschikken, Unitad, dat bewijsmateriaal verzamelt over IS-zaken. zou de basis kunnen worden waarop een tribunaal in Irak wordt gestoeld.

6 Wat willen de voornaamste slachtoffers van IS, de yezidi’s?

De yezidi’s, die een prominent pleitbezorger hebben in mensenrechtenadvocaat Amal Clooney, geven de voorkeur aan een internationaal tribunaal of berechting voor bestaande Europese rechtbanken. Dit omdat de Iraakse wet de begrippen genocide en misdaden tegen de menselijkheid niet kent.

„Er is een groot wantrouwen omwille van de manier waarop de Iraakse staat de minderheden, niet alleen de yezidi’s, in de steek heeft gelaten”, zegt Natia Navrouzov van de yezidische belangengroep Yazda. „Het land komt net overeind na een oorlog. Het vertrouwen in de staat moet dringend hersteld worden.”

Hoewel de yezidi’s het initiatief van Nederland verwelkomen, gaan ze er niet op zitten wachten, zegt Navrouzov. „IS is een heel complex gegeven waarbij heel veel landen betrokken zijn. Een tribunaal gaat nog lang duren. Daarom gaan wij ook door op andere fronten, zoals het leveren van bewijsmateriaal in lopende rechtszaken, zoals recentelijk in Duitsland.”

Dit artikel is geactualiseerd op 27 september.

Lees ook Dus u hoort niet bij IS? Toch levenslang