Minister Blok wil IS-strijders in Irak berechten

Terrorisme Nederland stelt wel eisen aan processen in Irak. Zo wil het de doodstraf uitsluiten en garanties voor een eerlijke rechtsgang.

Vrouwen en kinderen in een vluchtelingenkamp Foto Ivor Prickett/Panos Pictures
Vrouwen en kinderen in een vluchtelingenkamp Foto Ivor Prickett/Panos Pictures

Nederland onderzoekt in nauw overleg met Irak of het mogelijk is om IS-strijders in Irak te berechten, ook al geldt in Irak de doodstraf en is Nederland daar een overtuigd tegenstander van.

Minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok (VVD) en zijn Iraakse collega Ali Alhakim zullen de mogelijkheden voor berechting in Irak deze donderdag in New York bespreken. De twee ministers hebben bij de Verenigde Naties een bijeenkomst georganiseerd met ministers en diplomaten uit twintig landen. Naast grote Europese landen zullen ook de Verenigde Staten en landen uit de regio vertegenwoordigd zijn. Mensenrechtenadvocaat Amal Clooney, die optreedt voor yezidi’s, zal tijdens de deels besloten sessie het belang van berechting onderstrepen.

Blok wil de landen oproepen om gezamenlijk een gedetailleerd plan te ontwikkelen voor berechting van IS-strijders via internationale berechting in de regio én via nationale berechting in Irak.

Strijders uit vijftig landen

In Irak zitten 20.000 IS-strijders vast. Het leeuwendeel heeft de Iraakse nationaliteit. Zo’n duizend strijders komen uit het buitenland, onder wie Nederlanders zouden kunnen zijn. In Noord-Syrië houden Koerden nog eens 28.000 vermeende IS-strijders uit Irak vast die aan Irak overgedragen zullen worden. Naar schatting hebben vijftig landen direct belang bij berechting.

Lees ook: Adviseur: opties voor IS-tribunaal zijn ‘uiterst beperkt’

Blok heeft de afgelopen maanden geregeld contact gehad met zijn collega Alhakim en ook is er een Europese delegatie van ministeries van Buitenlandse Zaken en Justitie in Irak geweest.

Blok denkt dat berechting in Irak haalbaar is. „Het feit dat ze bereid zijn samen met ons dit te organiseren geeft aan dat ze interesse hebben”, zei Blok eerder deze week in New York. „Zij hebben natuurlijk enorme aantallen strijders. De omvang van de opgave waar ze voor staan maakt het voor hen interessant om samen te werken met Nederland en andere westerse landen. Zo’n eerste stap geeft hoop dat we verder kunnen.” Nederland is voorstander van berechting van IS-misdaden in de regio en wil om uiteenlopende redenen geen IS-strijders naar Nederland halen.

Alternatief voor terughalen

Juridisch is de zaak uiterst gecompliceerd. Het mooiste, zegt Blok, zou berechting zijn bij het Internationaal Strafhof, maar Irak erkent dat Hof niet. De VN zouden ook een apart tribunaal kunnen instellen, zoals destijds voor Joegoslavië, maar dat zou op een Russisch veto stuiten. Zweden maakt zich daarom sterk voor een ad-hoc-tribunaal dat door een groepje landen opgezet wordt. Nederland steunt dat initiatief, maar dat duurt lang en een tribunaal berecht in de regel alleen de kopstukken, zegt een diplomaat. Dat is niet de oplossing voor berechting van alle strijders.

Lees ook: ‘Irak wil IS-leden berechten in ruil voor miljarden’

Dan is er de mogelijkheid van nationale berechting, hetgeen, zegt Blok, ook logisch is omdat misdaden vaak daar berecht worden waar ze gepleegd zijn. Nederland stelt wel eisen aan zo’n optie. De doodstraf is onbespreekbaar, er moet hoor- en wederhoor zijn, evenals een recht op verdediging en buitenlanders moeten consulaire bijstand krijgen. Blok: „Daarover zijn we met Irak in gesprek, maar daar zijn we nog niet uit.”

Irak heeft de doodsstraf verankerd in de terreurwetgeving. Hoe wil Blok dat obstakel omzeilen? „Er zijn allerhande oplossingen denkbaar, maar het is niet bevorderlijk als ik nu al openlijk ga zeggen welke vervolgstappen Irak moet zetten.” In theorie, zegt Blok, „zou het kunnen dat we het eens worden over het gebruik van een ander rechtsregime of een internationale samenstelling van rechters en aanklagers.”

Nederland ondersteunt alvast het verzamelen van bewijsmateriaal door VN-organisaties ter plekke. Vooruitlopend op een eventuele berechting wordt zowel in Syrië als in Irak informatie verzameld. Denk aan mobiele telefoons van IS-strijders en de loonadministratie van IS-hoofdkwartieren. Nederland gaat ook via Interpol geld beschikbaar stellen om in kaart te brengen wie er precies op verdenking van IS-lidmaatschap vastzitten.

Het zou, erkent Blok, ook een alternatief zijn voor het terughalen van strijders. „Maar de rechtsgang daar zou ook eenvoudiger zijn gezien de aanwezigheid van getuigen. Daarnaast speelt de bredere opgave dat misdaden niet onberecht mogen blijven en dat het voor Irak en de regio essentieel is. Het is goed als de bevolking ziet dat strijders er niet mee wegkomen.”