Meer verzuring en fijnstof, en koolmezen met gebroken pootjes

Stikstof Stikstof komt in meerdere vormen in het milieu, met grote schade voor bodem- en luchtkwaliteit en biodiversiteit als gevolg. Meer dan 40 procent komt uit de landbouw.

Veestallen zijn niet langer welkom, waar stikstof voor overbelasting zorgt.
Veestallen zijn niet langer welkom, waar stikstof voor overbelasting zorgt. Merlin Daleman

1 Wat is stikstof precies en waarom is het een probleem?

Stikstof kan verschillende chemische gedaanten aannemen. Als nitraat (NO3) spoelt het via de bodem uit naar het grondwater. Zo kan het in drinkwater belanden. Als ammoniak (NH3) is het vluchtig en draagt bij aan de vorming van fijnstof, dat schadelijk is voor de luchtwegen.

Stikstofoxiden (NOx) worden vooral uitgestoten door verkeer en industrie bij verbrandingsprocessen. Ammoniak komt voornamelijk vrij bij landbouw door verdamping uit dierlijke mest en kunstmest. De landbouw is in Nederland de grootste bron voor stikstofneerslag- en afzetting, met 42 procent.

Stikstof in de bodem heeft grofweg twee gevolgen: vermesting en verzuring. In beide gevallen is het stikstofaanbod structureel te hoog. Vermesting is dat een beperkt aantal snelgroeiende plantensoorten dat gedijt bij veel stikstof de overhand krijgt. Het gevolg is een afname van de soortenrijkdom. Verzuring maakt de bodem zuurder. Uit mest vervluchtigende ammoniak kan in de lucht reageren tot ammoniumzouten en eenmaal op de bodem neergeslagen kan ammonium weer in nitraat worden omgezet. Daarbij komen H+-ionen vrij, die de bodem zuurder maken en elementen als calcium, magnesium, kalium als ionen laten oplossen en wegspoelen.

Uitspoeling van onder andere calcium in bossen werkt ook door in dieren, zoals koolmezen. Op de Veluwe lijden die aan kalkgebrek. Eieren hebben een zwakke schaal, ze komen vaak niet uit, en jonge koolmezen liggen in het nest met gebroken poten.

2 Waarom is stikstof nu ook een politiek probleem?

Om de natuur in Europa te beschermen tegen schadelijke stikstofuitstoot, gelden regels voor de omgeving van Natura 2000-gebieden. Nederland telt 166 van zulke gebieden. Waar de hoeveelheid stikstof voor overbelasting zorgt, is nieuwe uitstoot – door wegen, woningbouw of veestallen – niet langer welkom. Maar de afgelopen jaren werd in Nederland tóch gebouwd nabij Natura 2000-gebieden, dankzij het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Dat gaf ondernemers, overheden en boeren bouwvergunningen als ze beloofden hun stikstofschade later te compenseren.

Dat is onvoldoende, oordeelde de Raad van State in mei: met zo’n belofte is de natuur niet geholpen. Die uitspraak had enorme impact. 18.000 projecten werden opgeschort. Lelystad Airport werd uitgesteld, wegverbredingen en bouwplannen geschrapt.

Aan de ene kant zoekt het kabinet nu naar manieren om belangrijke projecten tóch door te laten gaan, bijvoorbeeld door al vooraf de natuurschade te compenseren. Maar op het Binnenhof beseft men ook dat een kopie van het PAS de gang naar de rechter opnieuw niet overleeft. Dat maakt ingrijpende maatregelen onvermijdelijk. Woningbouw moet zoveel mogelijk ontzien worden, daarover is de coalitie het eens, maar de veeteelt en infrastructuur lijken de dans niet te ontspringen.

Dat is ook waarop Johan Remkes aandringt in het adviesrapport dat woensdag gepresenteerd wordt. Het AD meldde dit weekend al dat Remkes adviseert de maximumsnelheid te verlagen en de veestapelomvang te herzien. Beide maatregelen kunnen de stikstofuitstoot fors reduceren – maar ze liggen in Den Haag gevoelig, zeker bij CDA en VVD.

3 Hoe zit het met projecten waarvoor al een vergunning is afgegeven?

De Raad van State noemt vergunningen die onder het PAS zijn afgegeven „onherroepelijk”. Daarover bestaan echter twijfels. Denkt het Europees Hof van Justitie in Luxemburg daar hetzelfde over?

Milieuorganisaties hopen nog een overwinning te behalen. Mobilisation for the Environment (MOB) probeert op dit moment langs deze weg de Amercentrale – een kolencentrale in Noord-Brabant – te sluiten. MOB voelt zich gesterkt door een uitspraak van de rechtbank Oost-Brabant eerder dit jaar. Daarbij sneuvelde een verleende uitbreidingsvergunning van een varkensboerderij in Oirschot, omdat deze gebaseerd was op een wettelijke regeling uit 2013 die later niet bleek te kloppen (niet het PAS).

Wat dat betekent voor bijvoorbeeld een Amercentrale, blijkt de komende maanden.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Nederland heeft een groot, onzichtbaar probleem: stikstof

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.