Impeachment is bovenal een politiek proces

Afzettingsprocedure De Democraten zetten dinsdag alsnog een eerste stap naar mogelijke afzetting van Trump. De kans dat ze twintig Republikeinse senatoren aan hun kant krijgen lijkt vooralsnog nihil.

Nancy Pelosi, de Democratische voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, in mei met president Trump.
Nancy Pelosi, de Democratische voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, in mei met president Trump. Foto Kevin Dietsch/Bloomberg

Twee jaar lang durfden ze het niet aan in het Rusland-dossier, maar dinsdag zetten Democraten in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden alsnog een eerste stap naar mogelijke afzetting van Donald Trump. Aanleiding is een nieuw, pas twee weken oud schandaal rond de Amerikaanse president. Dit draait niet om Rusland, maar om buurland Oekraïne. En het betreft niet de verkiezingen van 2016, maar de naderende campagne voor 2020. Vier vragen en antwoorden over het impeachment-spel dat zich ontrolt in politiek Washington.

Lees ook: impeachment, principe of strategie?

1 Wat is de aanleiding?

Eerder deze maand werd bekend dat een klokkenluider binnen de Amerikaanse inlichtingendiensten deze zomer intern aan de bel trok over een ongepast telefoontje van Trump met „een buitenlandse regeringsleider”. Vrijdag lekte uit dat dit een gesprek betrof met de nieuwe Oekraïense president Zelensky. Trump zou hem gevraagd hebben onderzoek te doen naar de zakelijke activiteiten van Hunter Biden in Oekraïne. Dit is de zoon van ex-vicepresident Joe Biden, die het in 2020 tegen Trump wil opnemen in de strijd om het Witte Huis. Trump zou zo zijn ambt misbruikt hebben om compromitterend materiaal over een electorale tegenstander te vergaren.

Begin deze week kwam het schandaal in een stroomversnelling. Toen bleek dat Trump kort voor het telefoongesprek 400 miljoen dollar hulpgeld voor Kiev had bevroren, in een kennelijke poging druk te zetten op Zelensky. De toezichthouder achtte de klacht ernstig genoeg om haar door te sturen aan het Congres, waar de klokkenluider bereid is deze toe te lichten. Het Witte Huis gaf woensdag een verslag van het gesprek vrij.

2 Wat behelst die procedure?

De Amerikaanse grondwet van 1787 regelt dat een president afgezet kan worden door de volksvertegenwoordiging. De rolverdeling tussen beide kamers van het Congres is daarbij scherp verdeeld: het Huis klaagt aan, de Senaat berecht. Als een eenvoudige meerderheid in het Huis (435 leden) instemt met een of meerdere aanklachten, is de president ‘impeached’. Vervolgens moeten de honderd senatoren deze beoordelen als een soort jury, onder leiding van opperrechter John Roberts van het Hooggerechtshof. Om de president af te zetten is een tweederde meerderheid (67 senatoren) nodig.

3 Op welke gronden kan een president worden ‘impeached’?

De constitutie noemt daarvoor in artikel 2, sectie 4 „(hoog)verraad, omkoping of andere zware misdrijven of vergrijpen”. Vooral dit laatste is ruim gedefinieerd, waarmee impeachen uiteindelijk geen puur juridisch, maar bovenal een politiek proces is. Zo definieerde toenmalig Congreslid (en latere president) Gerald Ford een impeachable offense in de jaren 70 als „alles waarover een meerderheid van het Huis van Afgevaardigden het op een bepaald moment in de geschiedenis eens kan worden”.

In de Oekraïne-affaire kunnen Democraten kijken naar meerdere misdrijven. Ambtsmisbruik, misbruik van een door het Congres goedgekeurde begrotingspost, aanzetten van een buitenlands staatshoofd tot het schenden van Amerikaanse burgerrechten en tot inmenging in een verkiezing. En nu ze alsnog deze stap gezet hebben, kunnen de Democraten óók onderzoek openen naar eerdere veronderstelde misdrijven – die ze ook al onderzoeken in verscheidene Huis-commissies. Het gaat dan bijvoorbeeld om mogelijke belemmering van de rechtsgang, zoals speciaal aanklager Robert Mueller die beschreef in zijn eindrapport over de Russische verkiezingsinmenging van 2016. De impeachment van Bill Clinton draaide om zulke obstructie. Een andere mogelijke aanklacht is ‘liegen tegen het Amerikaanse volk’, dat een rol speelde bij de procedure tegen Richard Nixon.

4 Zal Trump afgezet worden?

Die kans lijkt vooralsnog te verwaarlozen. In het Huis hebben de Democraten sinds begin dit jaar weliswaar de meerderheid, maar in de Senaat zijn ze in de minderheid. Om aan een tweederde meerderheid te komen zouden twintig van de huidige 53 Republikeinse senatoren tegen Trump moeten stemmen. Met de verkiezingen van 2020 in aantocht – waarbij Trump onder Republikeinse kiezers grote populariteit geniet – is het onwaarschijnlijk dat zoveel partijgenoten zich tegen ‘hun’ president keren.

Mocht Trump toch afgezet worden, dan volgt vicepresident Mike Pence hem op. Die mag vervolgens zijn eigen vicepresident aanwijzen. Trump kan zich na afzetting niet opnieuw verkiesbaar stellen.

Lees ook: was het telefoontje tussen Trump en Zelensky ‘gepast’?

Lees hieronder de openbaar gemaakte tekst uit het gesprek tussen Trump en Zelensky:

Telefoongesprek Trump - Zelensky by NRC on Scribd