Tsjechen protesteerden deze zomer tegen tegen de regering-Babis. Volgens Garton Ash wist Babis de democratische transitie optimaal uit te buiten.

Foto Gabriel Kuchta/Getty

Dit keer stemt de herdenking van ‘1989’ minder vrolijk

Timothy Garton Ash „Nu, bij de dertigste verjaardag, vraagt iedereen zich af: waar is het misgegaan?”, zegt historicus Timothy Garton Ash die de instorting van het Oostblok versloeg.

Het geweldloze afschudden van het communisme, het einde van de Koude Oorlog en de eenwording van Europa. Achteraf lijken de gevolgen van de revoluties van 1989 vanzelfsprekend. Maar voor Timothy Garton Ash, die als Britse geschiedenisstudent tien jaar eerder in Midden-Europa verzeild was geraakt en er zijn hart aan verloor, blijft wat er dat jaar gebeurde „een soort wonder”, zegt hij. „Voor mensen in die landen leek de Muur een geografisch gegeven. Een fysieke barrière die er altijd zou zijn, zoals de Alpen.”

Tegenwoordig is Garton Ash (64) een bekende historicus, schrijver en anti-Brexit-polemist. In 1989 was hij ooggetuige van bijna alle opstanden die een einde maakten aan de dictatoriale regimes in Sovjet-vazalstaten. Hij was er bij als journalist voor The Spectator toen stakingen die begonnen op een Poolse scheepswerf democratische verkiezingen afdwongen. Hij hoorde de jonge Viktor Orbán een toespraak houden tegen de Russische troepen in Hongarije. Hij liep met Oost-Berlijners door het gat dat zij in de Muur hadden geslagen. Hij zat met Václav Havel in de kroeg toen Tsjechoslowakije zich van het communisme ontdeed. En hij schreef een boek over alle dissidenten die hij in de jaren tachtig in Midden-Europa had leren kennen: The Magic Lantern, vernoemd naar het Praagse hoofdkwartier van de opstand.

Het is niet de eerste keer dat hij terugblikt. Als het jaar eindigt op een 9, willen journalisten wroeten in zijn herinneringen en zijn analyse horen over de huidige omstandigheden in Midden-Europa. Maar deze keer is de herdenking anders dan voorheen. Zowel na tien als na twintig jaar overheerste de hosanna-stemming over wat er in de tussentijd allemaal bereikt was. „Nu, bij de dertigste verjaardag, vraagt iedereen zich af: waar is het misgegaan?”, zegt Timothy Garton Ash, aan de telefoon vanuit Californië, waar hij verbonden is aan Stanford University. „Hoe kan het dat de democratie in Midden-Europa afglijdt?”

En?

„Nou, laten we beginnen met wat er goed is gegaan. Er heerste lang een liberaal triomfalisme dat het onontkoombaar was dat Midden-Europa zich zou ontwikkelen zoals West-Europa. Absoluut onzinnig. De landen waar we het over hebben waren in 1989 een totale puinhoop. Ze hadden niet of nauwelijks democratie gekend en ze moesten iets doen wat nog nooit gebeurd was: een centraal geleide economie transformeren tot een open markt. Het was extreem onzeker of dat zou lukken. Het was proberen van vissoep een aquarium te maken.”

„En denk niet dat landen als Duitsland, Nederland en Spanje stonden te springen om Polen, Hongarije en Roemenië toe te laten tot de EU en de NAVO. Daar was heel veel weerstand tegen. Voor een serieuze terugblik is het belangrijk om eerst te begrijpen dat wat er wél bereikt is, de wildste dromen van 1989 overstijgt.”

Toch overheerst nu pessimisme. Over de rechtsstaat, mensenrechten, mediavrijheid, democratie.

„Hongarije is niet langer een democratie, die heeft [premier] Orbán vakkundig gesloopt. Maar in andere landen houdt de democratie stand – hoe gemankeerd ook.

„Je ziet twee tegenstrijdige visies op hoe de landen er nu voor staan. Aan de ene kant zijn er mensen, met name de Fransen, die zeggen: zie je wel, het zijn altijd autoritaire staten geweest. Zij zien het proces in Hongarije en Polen als hopeloos en inherent aan de regio.

Het heeft ontbroken aan revolutionaire catharsis

Timothy Garton Ash

„De andere visie is dat overal ter wereld populisten succesvol inspelen op onzekerheid en het sentiment van kiezers die zich achtergesteld voelen. Dat Viktor Orbán in Hongarije en Jaroslaw Kaczynski in Polen bij dezelfde familie horen als Donald Trump en Matteo Salvini. En dat dus alle democratieën met dezelfde problemen kampen.

„Ik ben meer van die laatste school. Met die nuance dat sommige democratieën fragieler zijn dan andere. De landen in Midden-Europa hebben geen vierhonderd jaar lange traditie waarin het parlement en de rechterlijke macht zich hebben kunnen ontwikkelen. De instituties die weerstand moeten bieden tegen het populisme en autoritaire praktijken zijn er nog niet geworteld. Om dat voor elkaar te krijgen, is een essentiële rol weggelegd voor de Europese Unie. Die moet eindelijk de unie van geld verbinden aan de unie van waarden.”

Lees ook: In ’89 scheurde in Hongarije het IJzeren Gordijn

Zijn de landen te snel en te eenvoudig toegelaten tot de EU?

„De enorme fout is dat landen om toe te treden aan allerlei voorwaarden moeten voldoen, maar dat die, zodra ze eenmaal lid zijn, niet meer gehandhaafd worden. In de eerste vijftien jaar na 1989 gaf het perspectief op lidmaatschap de EU de normatieve macht voor hervormingen. De heilige drie-eenheid van de transitie was: vrije verkiezingen met meerdere partijen, een vrije markt en een maatschappelijk middenveld. En de basale rechtsstaat werd opgetuigd. Maar dit ging gepaard met massale corruptie.

„De incompetentie van de EU om bestaande leden normen en sancties op te leggen, is voor een belangrijk deel de verklaring van de situatie waar we nu in zitten. Elke leider kan doen waar hij zin in heeft.

„Hongarije is het klassieke voorbeeld. De EU heeft de mond vol van ‘Europese waarden’, maar laat Orbán ondertussen overal mee wegkomen. En niet alleen de unie als geheel. Dat Orbáns partij deel uitmaakt van de christendemocraten in het Europees Parlement is een schande.

„Laten we hopen dat de financiële noodzaak na de Brexit – al hoop ik dat die nog te voorkomen is – ervoor zorgt dat de EU geld voorwaardelijk maakt aan waarden. Dat fondsen uit Brussel afhankelijk worden van democratisch leiderschap en een gezonde rechtsstaat.”

Leiders als Orbán en Kaczynski zijn mede populair omdat ze zeggen af te rekenen met de post-communistische elite. Door de wonderbaarlijke geweldloosheid van de omwenteling in 1989 zijn de oude machthebbers buiten schot gebleven.

„Dat is waarschijnlijk de grootste vergissing geweest van mijn vrienden, de toenmalige dissidenten. Het heeft ontbroken aan revolutionaire catharsis. Er werden compromissen gesloten die moreel verwerpelijk waren en waarvan de effecten nu nog merkbaar zijn. Er hadden waarheidscommissies moeten komen om het verleden te verwerken. Om de nomenklatoera publiekelijk verantwoordelijk te houden.

„In plaats daarvan zijn de apparatsjiks van voor 1989 de multimiljonairs van vandaag geworden. Het meest absurde voorbeeld van iemand die de transitie optimaal wist uit te buiten, is Andrej Babis [de premier van Tsjechië, red]. Hij was tijdens het communisme een informant van de geheime politie en werd een puissant rijk zakenman toen de economie een vrije markt werd. Vervolgens richtte hij een populistische politieke partij op die uitgerekend mensen aanspreekt die het gevoel hebben dat zij niet genoeg van de transitie hebben geprofiteerd. Mensen die vinden dat ze historisch onrecht is aangedaan.”

Lees ook deze reportage over de nasleep van de sluiting van een porseleinfabriek in Saksen na de val van de muur

In Polen zijn komende maand verkiezingen. Waarschijnlijk krijgt de nationalistisch-conservatieve regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) die met de EU overhoop ligt een nieuwe termijn. Gaat Polen Hongarije achterna?

„Ik maak me ernstige zorgen. PiS zal wel winnen en hun script is een kopie van dat van Orbán. De partij zal de schade vergroten. Maar dat betekent niet dat ze ook een hybride dictatuur kan vestigen.

„De kracht van onafhankelijke media, de grote steden en maatschappelijke organisaties heeft in Polen laten zien dat het land niet zomaar te ‘orbaniseren’ is. PiS is niet zo oppermachtig als [Orbáns partij] Fidesz. De partij wint omdat het economische tij meezit. Als Duitsland in een recessie terechtkomt, zal dat voorbij zijn.

Hoe kijkt u naar de toekomst?

„Het lijkt misschien alsof de situatie in alle landen in Midden-Europa op dezelfde manier verslechtert, maar er zijn grote verschillen. Slowakije laat bovendien zien dat er ook een tegengestelde ontwikkeling bestaat. Dat [de progressieve president] Zuzana Caputova verkozen is in dat extreem conservatieve land, laat zien wat er mogelijk is.

„Ik ben heel benieuwd hoe we op de veertigste verjaardag van de val van de Muur zullen terugkijken. Dat is nu niet te voorspellen, het kan alle kanten op gaan. Veel hangt daarbij af van de keuzes van de mensen in Midden-Europa zelf. Maar zeker zoveel ligt aan de bredere ontwikkelingen in de hele EU. Lukt het de rest van de unie om tegenkracht te bieden tegen populisme en neo-autoritarisme?”

Correctie (26 september 2019): The Magic Lantern (Laterna magika) is niet een kroeg, zoals in een een eerdere versie van dit artikel stond, maar een theater dat diende als hoofdkwartier van de Tsjechoslowaakse dissidenten.