Opinie

Hou miljardeninvesteringen niet buiten de politiek

Het aangekondigde miljardenfonds is onnodig, schrijft . Investeringen behoren ook gewoon op de begroting te staan.
Illustratie Hajo

In het interview met minister Hoekstra van Financiën (CDA) in NRC vorige week worden twee zinnige dingen gezegd over zijn investeringsfonds van miljardenomvang, dat er volgens hem hoe dan ook gaat komen: „De vraag is niet of we het gaan doen, de vraag is hoe we het gaan doen.” Is zijn plan een goed idee? Het antwoord daarop is toch een ondubbelzinnig nee.

Allereerst die zinnige dingen. Hoekstra geeft aan dat ‘vooruit lenen’ om te profiteren van de huidige lage rente niet gaat gebeuren. Terecht, want dat plan, dat eind augustus in De Telegraaf uitlekte, was, ondanks de steun van economen zoals Sylvester Eijffinger en Bas Jacobs, onzinnig. Nu vijftig miljard lenen en dat over een jaar of vijf gespreid uitgeven, leidt tot de vraag wat te doen met je eerste- en laterejaars overschot. Stallen bij de ECB levert een stevige strafrente op. Wel iets doen dan? Veilig beleggen betekent staatsobligaties uit de markt kopen, maar tegen dezelfde hoge prijs waartegen je zojuist staatsobligaties hebt uitgezet toen die 50 miljard opgehaald werd. Geen netto voordeel dus en verlies van transactiekosten. En als de rente morgen omhoog gaat, lijd je op die investering een corresponderend kapitaalsverlies en krijg je die hogere rente toch voor je kiezen.

Lees het interview met minister Hoekstra: ‘Er komen tientallen miljarden in het investeringsfonds’

Het tweede goede punt was zijn stelling dat er geen positief financieel rendement behaald hoeft te worden. Terecht, want als er adequaat financieel rendement zou zijn, zou een project ook privé gefinancierd kunnen worden. Deze eis wordt wel gesteld aan Invest-NL, de investeringsinstelling waar ex-politicus Wouter Bos, voor een salaris ruim boven de balkenendenorm (nota bene door hemzelf mede ingevoerd), plannen moet financieren die prima privaat gefinancierd kunnen worden. Trek daar de stekker uit. Dat bespaart meteen 2,5 miljard euro, en dan kan ook die hele staf van dertig overbetaalde lieden die daar al tijden niets zitten te doen meteen naar huis.

Waarom is dan toch Hoekstra’s investeringsfonds van enige tientallen miljarden (dat getal 50 was door „iemand uit z’n duim gezogen”) een slecht idee? Daar zijn twee argumenten voor. Het eerste is dat Hoekstra, zoals Odysseus was in zijn oren duwde om de verleidingen van de Sirenen te weerstaan, het fonds buiten het „reguliere begrotingsoverleg” wil laten. Dat zijn de boekhoudtrucs die ik in Latijns-Amerika tegenkwam in mijn Wereldbanktijd, waar allerlei uitgaven buiten de begroting werden gehouden om zo aan de criteria van IMF en Wereldbank over overheidstekorten te voldoen, terwijl die ondertussen toch opliepen. Is dat een poging om de Europese Commissie een rad voor ogen te draaien bij de controles die voortvloeien uit het Stabiliteitspact? Weinig kansrijk, de Commissie zal investeringen uit het fonds bij de overheidsuitgaven optellen. Laat investeringsplannen gewoon via het overheidsbudget lopen, daar is dankzij een rente van 0 procent en een nominale groei van 4 procent ruimte genoeg om aan de vereiste 60-procent-schuldratio te blijven voldoen, zelfs met een tekort.

Politieke keuzes niet aan experts

Een fundamenteler probleem ligt bij zijn plan de politiek buiten de deur te houden en de invulling van de investeringsuitgaven aan ‘externe experts’ over te laten. Waar dat toe leidt hebben we bij het Klimaatakkoord gezien: de politiek (in casu minister Wiebes (VVD) van Economische Zaken en Klimaat) gaf geen enkele sturende visie, stelde geen prioriteiten, en vroeg vervolgens alle lobbyisten van Nederland aan tafel, met als uitkomst een chaotisch en gegarandeerd totaal ineffectief smörgåsbord van elkaar tegensprekende, absurd interventionistische en overmatig gedetailleerde plannen. Nederland zal zo ongetwijfeld – en zeer betreurenswaardig – de klimaatdoelstellingen gaan missen. Dat gebeurt er als je politici laat wegkomen met mooie praatjes, maar de werkelijke invulling van de plannen aan lobbyisten (sorry, klimaattafels...) overlaat.

Zelfs als experts het goed bedoelen, werkt het niet: een Delftse hoogleraar bruggenbouwen kan je vertellen hoe je een brug moet bouwen, maar niet of die brug met alle maatschappelijke kosten en baten meegenomen een positieve maatschappelijke meerwaarde oplevert. En hoe moeten experts de keus maken tussen die brug en zeg het restaureren van een veertiende-eeuwse kerktoren? De Delftse ingenieur kiest voor de brug, een kunsthistoricus voor de kerktoren. Dat zijn keuzes die de politiek moet maken, niet ‘experts’.

Nog geen investeringsagenda

Het schetsen van de eerste grote lijnen, afwegingen maken en prioriteiten stellen, is aan de politiek. Hoekstra’s plan om alles buiten de politiek om te doen gaat alleen maar lobbyisten vrij baan geven. Politieke sturing ten aanzien van wat we willen bereiken is wél noodzakelijk. Pas daarna kunnen experts gevraagd worden projecten voor te stellen die (A) passen in het door regering en parlement geaccordeerde grotelijnenplan en die (B) typisch overheidsinvesteringen zijn: die hoge maatschappelijke maar lage financiële baten hebben, of onoplosbare coördinatieproblemen kennen bij private uitvoering. Maar dan hebben we nog steeds geen investeringsagenda.

Lees ook: Déze investeringsbank moet slagen (2018)

Als sluitstuk hoort er bij investeringen een kosten-batenanalyse die kijkt of de maatschappelijke voordelen opwegen tegen de maatschappelijke kosten. Het CPB doet dat al sinds halverwege Paars I, al heeft het planbureau bijscholing nodig voor het adequaat beprijzen van risico’s en de juiste rekenrente (het rekent nog met een rente van 4 procent). Als de voorgestelde projecten door dat CPB-filter komen, kunnen de plannen in de gewone begrotingsprocessen worden meegenomen, zodat de investeringsagenda ook macro-economisch verantwoord is. Voor geen van die stappen is Hoekstra’s fonds nodig, en voor al die stappen is Hoekstra’s fonds een potentieel desastreus gevaar.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.