Foto Vincent Mentzel

Filmmaker Simone de Vries: ‘Had ik maar Jasperina’s lef’

Nederlands Film Festival 2019 Na jarenlange media-stilte stond kleinkunst-diva Jasperina de Jong toe dat Simone de Vries een documentaire over haar maakte. „Ze heeft geleefd met zoveel durf.”

Jasperina de Jong hield er in 2002 definitief mee op. Na een glanzende cabaretcarrière van veertig jaar lang vond ze dat het meer dan mooi was geweest. Met een soloshow over Marlene Dietrich nam De Jong (1938) afscheid – en toen was het ook echt voorbij. Geen nieuwe theaterproducties, en ook geen bijbehorende interviews meer.

Terugblikken was er niet bij, en als haar werd gevraagd incidenteel nog eens op te treden in een theatergala of een talkshow, zei ze vrijwel altijd nee. Alleen toen er in 2006 een dvd-box verscheen met hoogtepunten uit haar oeuvre, werkte ze mondjesmaat mee aan de publiciteit. Verder bleef ze zo goed als altijd buiten beeld.

Des te opmerkelijker is derhalve de documentaire Jasperina: op eenzame hoogte, die volgende week in première gaat op het Nederlands Filmfestival en in november in de bioscopen komt. Een film van anderhalf uur is het, waarin Jasperina de Jong veelvuldig aan het woord komt en vooral vaak te bewonderen valt in een royale selectie uit haar rijke repertoire.

Eigenlijk zou het een reguliere aflevering van vijftig minuten van de kunstrubriek Close Up van AVROTROS worden, vertelt regisseur Simone de Vries. Maar na de eerste montage-pogingen zei haar editor Mario Steenbergen: „Dit kun je nooit in vijftig minuten vertellen, het moet anderhalf uur worden.” Waarop de omroep haar de ruimte gaf om dat advies op te volgen: „Het mocht een lange film worden. Daar ben ik heel blij mee.”

Het was niet haar eigen idee, zegt Simone de Vries, een film over Jasperina de Jong te maken: „Jasperina’s schoondochter en producent Windmill kwamen ermee bij mij, omdat ik blijkbaar de reputatie heb dat ik goed kan omgaan met moeilijke types. Ik heb al eerder films over kunstenaars gemaakt, over Kinky Friedman, Kamagurka en Rutger Hauer – ook niet iemand die erom stond te springen dat ik een film over hem zou maken. Jasperina stond evenmin te juichen bij het idee. In het begin vroeg ze: kun je niet net doen alsof ik dood ben? Alsof je een film over mij maakt na mijn dood? ‘Doe maar of ik dood ben’ is ook nog een tijdje de werktitel van de film geweest.”

Een belangrijke vondst was een langdurig video-interview dat in 2000 met Jasperina de Jong werd gemaakt door twee medewerkers van het Theater Instituut Nederland. Niet bedoeld voor de openbaarheid, maar puur voor de TIN-archieven en dus ook nooit eerder vertoond. Het lag in een kluis. „En dat was mijn redding”, aldus Simone de Vries, „want het was precies het soort interview over haar leven en werken – diva kijkt terug op haar carrière – waar Jasperina nu geen zin meer in zou hebben. Maar het was precies wat ik nodig had. Toen het TIN haar vroeg, moet ze hebben gedacht: oké, ik vertel nog één keer het hele verhaal en dan ben ik er helemaal klaar mee.”

Soms in beeld en soms alleen als commentaarstem vormt dat vraaggesprek de basis van de documentaire. Statements van collega’s, kenners en bewonderaars, volgens het gebruikelijke model van tv-rubrieken als Close Up, ontbreken hier, Simone de Vries heeft wel een handvol van zulke interviews gefilmd, maar die zijn allemaal gesneuveld: „Het werkte niet. Zodra iemand óver haar aan het woord komt, denk je als kijker meteen: nee, ik wil Jasperina zelf zien. Ze is zó goed dat je dat helemaal niet door anderen hoeft te laten vertellen. Je hoeft alleen háár te zien.”

Geen cabaretgeschiedenis

Opvallend lang zijn de citaten uit de liedjes die in Jasperina: op eenzame hoogte opklinken. Dat had volgens de filmmaakster niet alleen te maken met de verhalende aard van de teksten die auteurs als Guus Vleugel en Ivo de Wijs in de loop der jaren voor Jasperina de Jong schreven, maar ook met een poging die liedjes te verbinden met het levensverhaal. Dat verklaart ook de keuze die Simone de Vries uit het repertoire maakte. „Ik wilde de liedjes op haar leven laten slaan. Ik wilde geen cabaretgeschiedenis maken. Daarom heb ik de liedjes vooral gekozen op thema’s, zoals de rol van de vrouw.”

Dat thema duikt meteen al op in het openingsnummer: de ironisch verwoorde jammerklacht van een vrouw die door huishoudelijke tijdnood nooit toekomt aan het lezen van Nietzsche. En het drong zelfs door tot in de titel Op eenzame hoogte, die ontleend is aan het nummer ‘Bovenaan de ladder’: „Een vrouw die aan de top staat, die heeft elk moment beneden wat te doen.”

Trouwens: wat trekt Simone de Vries zo aan in het maken van kunstenaarsportretten?

„Dat het gaat om mensen met durf. Mensen die doen waar ze zin in hebben en zich verder nergens iets van aantrekken. Dat maakt hen interessant. Ik wil die durf graag laten zien, – misschien juist omdat ik er zelf iets te weinig van heb. Om aan te tonen dat dat ook kan: leven met durf. Zo heeft Jasperina het ook aangedurfd om tegen mij te zeggen: het is jóúw film, jij hebt het laatste woord – en als ik het uiteindelijk niks vind, is dat jammer. Dat vind ik heel stoer van haar.”

Jasperina: op eenzame hoogte op NFF: Ma 30/09, 19.15; wo 2/10, 21.00; do 2/10, 13.30.