Cashloos betalen ramp voor collectant en straatmuzikant

Kleingeld Het verdwijnen van contant geld heeft goede doelen en straatkranten hard geraakt, maar kansrijke oplossingen dienen zich aan.

Illustratie Fokke Gerritsma

De man met de lange vlassige haren voor de supermarkt houdt zijn hand op. „Heeft u misschien…”, vraagt hij met vermoeide stem. „Sorry ik heb geen kleingeld”, antwoordt een jonge vrouw met volle tassen in haar handen. Hij wendt meteen zijn hoofd af, op zoek naar een volgende passant.

Het is een ongemakkelijke rituele dans tijdens het boodschappen doen. Een paar jaar geleden had haast iedereen wel een paar munten bij zich, maar sinds je overal met pin kunt betalen, zit je vaak zonder.

Nederlanders betaalden vorig jaar nog maar 37 procent van hun aankopen in winkels en horeca met contant geld. Vier jaar daarvoor was dat nog 60 procent. Het verdwijnen van het contante geld in openbare gelegenheden is een ramp voor mensen die er afhankelijk van zijn, zoals daklozen, collectanten en straatmuzikanten.

„Vroeger verdiende ik zo’n 70 euro op een dag, nu ben ik al blij met de helft”, vertelt straatkrantverkoper Gerrie (48, achternaam bij de redactie bekend), die sinds zijn negentiende drie keer dakloos was. Hij staat elke middag op de stoep voor de Albert Heijn, stapeltje kranten in zijn hand. Snelle jongens en meisjes, al dan niet met koptelefoon, lopen hem straal voorbij. Een enkeling mompelt zacht ‘sorry’. „Soms vragen mensen me of ze ook kunnen pinnen.”

Mislukt experiment

Op het internationale congres voor straatkranten is het verdwijnen van contant geld al tien jaar het belangrijkste onderwerp, weet Hans van Dalfsen, hoofdredacteur van de Z-Krant in Amsterdam. Zijn organisatie experimenteerde vier jaar geleden met een pinautomaatje, maar al binnen een week smeten de verkopers de machientjes teleurgesteld op het bureau van de hoofdredacteur. „Mensen vonden het ongemakkelijk hun pinpas tevoorschijn te halen in de buurt van een dakloze, laat staan dat ze hun pincode wilden intypen.”

Het mislukte experiment haalde de Britse krant The Guardian, en Van Dalfsen werd door rijkelandenorganisatie OESO uitgenodigd om tijdens een forum in Parijs over cashless payment zijn verhaal te doen. „Zat ik daar in mijn goede goed tussen internationale bankiers en ministers.” Hij was de enige daar die niet geloofde in de utopie van een wereld zonder contant geld. „De meeste straatkrantverkopers hebben niet eens een bankrekening omdat ze geen huisadres hebben.”

Lees ook: Bestaat de geldautomaat straks nog?

Ook goededoelenorganisaties kampen met teruglopende contante inkomsten. Haalde KWF Kankerbestrijding in 2008 nog 8,4 miljoen euro op met collecteren, vorig jaar was dat nog 5,8 miljoen. Het totaal aan donaties stijgt overigens wel, dankzij grote acties als de Elfstedentocht van zwemmer Maarten van der Weijden.

„Vroeger had iederéén kleingeld op zak. Mannen graaiden in hun zakken en haalden een hand muntjes tevoorschijn. Nu maken diezelfde mannen een gebaar naar hun lege broekzak”, vertelt Thea Jibben (62). Zij is al ruim 25 jaar collectant voor het KWF, sinds ze zelf genas van borstkanker. „Wie betaalt er nou nog met contant geld?”, vragen voorbijgangers haar soms meewarig.

Geven per smartphone

Dit jaar werkt het KWF voor het eerst grootschalig met een QR-code tijdens de jaarlijkse collecteweek. Iedereen met een smartphone kan nu via bankapp of tikkie geld geven door een stickertje met een code erop te scannen.

Jibben rammelt met haar collectebus met op de deksel een QR-code. Er loopt een jongen voorbij met een baby in zijn draagzak. „Wilt u iets geven voor de KWF-kankerbestrijding?”

„Nee, sorry geen kleingeld bij me.”

„Ook geen telefoon bij u?”, probeert ze met een glimlach. De jongen kijkt even op, zegt nog een keer ‘sorry’ en loopt door.

Bij de volgende heeft Jibben meer geluk. „Ik heb helemaal niets bij me...”, verontschuldigt een vrouw zich die haar fiets over de drukke stoep manoeuvreert. „Het kan ook met QR!”, zegt Jibben vlug. De vrouw kijkt een beetje onthutst, herstelt zich en pakt haar telefoon uit haar jaszak. Ze scant de code en maakt een bedrag over.

Iets verderop kijkt Mara Zirschky tevreden toe. Als productmanager van het KWF zocht zij de afgelopen drie jaar naar alternatieve methoden om te collecteren. „Uit onderzoek blijkt dat mensen het liefste geld geven aan een collectant, omdat je een mens ziet, maar ook omdat je vervolgens nergens aan vastzit.” Ze koos voor de QR-code omdat je er alleen een smartphone voor nodig hebt en alle banken er inmiddels mee werken. „En ook hiermee zit je nergens aan vast, we bewaren de gegevens van de gulle gevers niet”.

In Assendelft, waar ze vandaan komt, hebben mensen nog wel gewoon een potje met kleingeld voor goede doelen naast de deur staan. „Er is een groot verschil tussen de Randstad en de regio. Het zijn vooral de grote steden waar mensen geen contant geld meer op zak hebben.”

Het experiment van het KWF lijkt geslaagd: in de collecteweek, de eerste week van september, werd bijna 2 ton opgehaald via een QR-code. De opbrengst in contanten moet nog geteld worden. Gemiddeld maakten mensen 5,54 euro over via QR, meer dan de gemiddelde gift met contant geld uit voorgaande jaren. Zirschky: „Nog een voordeel van de QR-code is dat collectanten aan het eind van de dag meteen kunnen zien hoeveel zij hebben opgehaald. Dat motiveert.”

Oplage stijgt

De methode wordt nu overgenomen door andere goede doelen. Is de QR-code ook geschikt voor straatmuzikanten en de straatkrant? „Wij zijn toch wel erg afhankelijk van het persoonlijk contact”, zegt straatartiest Bertje Doperwtje (wiens echte naam bij de redactie bekend is). Zodra een voorbijganger een muntje op zijn gitaarhoes werpt, stopt hij even met spelen om te bedanken. „Met QR zou dat toch een stuk onpersoonlijker worden. Muziek maken voelt voor mij niet als een zakelijke transactie.”

Hans van Dalfsen van de Z-krant denkt wel na over QR-codes in combinatie met een prepaid betaalkaart waarvoor je geen bankrekening nodig hebt. „In Zweden werkt iets dergelijks als een tierelier, daar stijgt de oplage van de straatkrant zelfs weer. Hoe meer het is ingeburgerd, hoe makkelijker mensen hun telefoon zullen pakken om te betalen, ook in de buurt van een dakloze.”