Feest van positivisme – voor helft van de wereld

VN-Klimaattop VN-baas Guterres wil meer ambities, meer actie en betrokkenheid van meer mensen. Maar niet alle landen kwamen naar zijn klimaatfeest. De VS waren missing in action.

Activisten op straat in Washington, DC.
Activisten op straat in Washington, DC. Foto Jim Lo Scalzo/EPA

In een estafette van korte optredens hebben wereldleiders maandag bij de VN laten zien welke stappen ze zetten om het klimaat te redden. In wat eerder een show was dan een topconferentie, presenteerden leiders op uitnodiging van secretaris-generaal António Guterres nieuwe klimaatacties.

Niet alle leiders natuurlijk.

Terwijl in de immense goudgroene zaal van de Algemene Vergadering werd gesproken over klimaat, had het Witte Huis een afleidingsmanoeuvre georganiseerd. In de bescheiden Conference Room 3 spraken vice-president Mike Pence en president Donald Trump over het belang van godsdienstvrijheid.

„De president zal de internationale gemeenschap oproepen concrete stappen te nemen om aanvallen op gelovigen te voorkomen en de heiligheid van religieuze gebouwen van alle geloofsrichtingen te garanderen”, aldus Trumps woordvoerder vooraf. Trump zei dat zijn afwezigheid op de klimaattop niet bedoeld was als belediging. Guterres onderbrak ‘zijn’ klimaattop om ook bij Trump te spreken.

Binnen de VN wordt al 25 jaar gepraat over klimaat, vooral door milieuministers en experts. Guterres zag eind vorig jaar dat het veel te langzaam gaat. „De secretaris-generaal heeft gezegd: dit is mijn belangrijkste issue. Iedereen moet zich daar op richten”, vertelde Marcel Beukeboom, de Nederlandse klimaatgezant, in New York.

Guterres wil meer ambities, meer actie en betrokkenheid van meer mensen. Dus riep hij wereldleiders, die elk jaar in september toch al naar New York reizen om het vergaderseizoen van de VN te openen, op een dag eerder te komen. Alle landen werden uitgenodigd voor een speciale UN Climate Action Summit, maar alleen landen die nieuwe, concrete maatregelen kunnen presenteren kregen maandag spreektijd. Leiders die oude beloftes wilden herhalen waren niet welkom.

Uiteindelijk zouden rond 60 landen 3 minuten het podium krijgen. Beukeboom: „Je kunt zeggen: dat is maar éénderde van de VN. Maar daar staat tegenover dat meer dan de helft van de wereldbevolking vertegenwoordigd is en dat ook veel grote landen present zijn.”

Haalbaarheid

Niet alle landen stonden te dringen voor een plekje op Guterres’ klimaatfeest. „Er is wel streng geselecteerd”, zegt Beukeboom, „Maar ik geloof niet dat er heel veel landen gedesillusioneerd zijn afgedropen. Landen die het er niet mee eens zijn stemmen met hun voeten, die komen gewoon niet. Dit is een bijeenkomst van positivisme en haalbaarheid.” Volgens de Financial Times kwamen Japan en Zuid-Afrika niet door de ballotage. China en India werden wel toegelaten – volgens insiders uit realpolitieke overwegingen.

Hoe erg is het dat Trump ontbreekt? Premier Mark Rutte (VVD) wees er in een gesprek met journalisten op dat het weliswaar jammer is dat de federale overheid niet present is, maar dat in de VS in een aantal staten juist veel gedaan wordt aan het klimaat en dat het van belang is daarop te richten. Beukeboom: „De top biedt tegenwicht. Landen laten hier zien dat dit een positieve agenda is. Het gaat niet over de tegenstelling: economisch beleid tegen klimaatbeleid. We gaan de fase in van ‘slim beleid’ dat beide doelen combineert.”

De 16-jarige activist Greta Thunberg sprak ook op de conferentie. Foto Carlo Allegri/REUTERS

Guterres betrekt ook burgers en bedrijven bij de strijd. Zo vond de zeventigjarige secretaris-generaal een waardevolle partner in Greta Thunberg (16), boegbeeld van het wereldwijde klimaatprotest. Thunberg kreeg op de VN-top een prominent platform om wereldleiders toe te spreken; Guterres gebruikt de publieke commotie die Thunberg veroorzaakt om diezelfde wereldleiders onder druk te zetten.

Behalve regeringsleiders stonden ook de topbestuurders van Allianz, Danone en Maersk en het Havenbedrijf Antwerpen op de agenda, evenals de gouverneur van Maine, de secretaris-generaal van de internationale federatie van vakbonden en de burgemeester van Montreal.

Premier Rutte presenteerde het Nederlandse klimaatakkoord dat bij de VN op sympathie kan rekenen omdat maatschappelijke organisaties samen tot afspraken zijn gekomen waarmee klimaatdoelstellingen gehaald kunnen worden. Het akkoord, zei Rutte, „toont aan dat het mogelijk is om ambitieuze doelen te stellen die op brede steun kunnen rekenen.”

Bondskanselier Angela Merkel presenteerde het pakket maatregelen dat ze vrijdag aan de Bondsdag voorlegde om de uitstoot van broeikasgassen te beperken en dat in Duitsland felle kritiek heeft losgemaakt. Rusland liet weten het Klimaatakkoord van Parijs te willen ratificeren.

Op de vraag hoe effectief zo’n show van actieve landen is, antwoordde de premier met een simpel: ‘The meeting is the message’. „Ik weet niet of alles wat gezegd wordt manna uit de hemel is, maar dat je laat zien dat dit zestig landen zijn die concrete acties hebben. Dat is prima.”

Dat Guterres het klimaat heeft omarmd geeft een impuls aan het klimaatdebat, maar de Climate Action Summit zegt ook iets over de macht van de secretaris-generaal in het huidige geopolitieke klimaat.

Lees ook: De wereld is getuige van een ‘emancipatiegolf van jongeren’

Ook zonder Trump

In de eerste twee jaar van Donald Trump domineerde hij in september debat én agenda. Niemand waagde zich aan grootse initiatieven omdat Trump ze óf zou torpederen óf met een wilde toespraak zoveel aandacht zou trekken dat al het andere verloren zou gaan. „De VN en de deelnemende landen laten nu zien dat ze ook gewoon hun gang gaan zonder de VS”, zegt de VN-expert van denktank International Crisis Group, Richard Gowan. Wereldproblemen worden niet opgelost zonder VS, maar de klimaattop laat zien dat er een coalitie van landen is die internationaal overleg niet zomaar willen opgeven.

De jaarlijkse VN-week, die dinsdag begint met toespraken van Guterres, de Braziliaanse president Bolsonaro en Trump, wordt dit jaar gedomineerd door klimaat en de spanningen rond Iran. Er zijn 360 bijeenkomsten, waarvan er 90 over klimaat gaan, maar er zijn geen bijeenkomsten over de grote conflicten. Gowan: „Klimaat is ook het terugval-onderwerp van de VN geworden. Als nergens vooruitgang geboekt kan worden, is er altijd nog het klimaat – al zijn de VS missing in action.”

Waarom mensen staken voor het klimaat: Federica Gasbarro (24)

Italië

„In Italië is de stakingsbeweging erg groot. Toen ik erbij betrokken raakte, waren we met minder dan tien mensen, maar tijdens de stakingen in maart kregen we in Rome meer dan dertigduizend mensen op de been! Over het algemeen zijn de meeste Italianen het er wel over eens dat het milieu voor iedereen belangrijk is.

Helaas is niet iedereen er ook van overtuigd dat de mens verantwoordelijk is voor de huidige opwarming op aarde. Er is dus nog een hoop werk aan de winkel om de wetenschap achter klimaatverandering voor iedereen begrijpelijk te maken. De nieuwe regering heeft gezegd meer prioriteit te willen geven aan dit onderwerp, dus dat is wel een goed teken.”

Leonore Zutter (22)

Verenigd Koninkrijk

„De reacties op de stakingen in het Verenigde Koninkrijk zijn gemengd, maar erger nog dan de mensen die ons kwaad vertellen dat we ‘gebrainwashed’ zijn, is de onverschilligheid die we vaak zien.

Het publieke debat wordt bijna volledig opgeslokt door de Brexit, waardoor er weinig ruimte overblijft voor andere problemen. Aan de andere kant heeft Brexit ons ook geholpen, omdat het pijnlijk duidelijk werd dat we niet op onze falende politici kunnen vertrouwen om zoiets groots als de klimaatcrisis op te lossen. We hameren ook op het belang van een zogenaamde ‘burgertop’ over klimaatverandering en een verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd.”

Hamdi Hached (33)

Tunesië

„De regering deed mooie beloftes maar leek zich er weinig van aan te trekken. De klimaatstakingen vond ik een effectievere manier om onze politici onder druk te zetten. Er is nog weinig bewustzijn onder Tunesiërs over het probleem van klimaatverandering. Dit komt ook doordat er in de media vaak niet genoeg kennis bestaat over dit onderwerp.

De laatste tijd neemt de aandacht wel toe. Gelukkig maar – want de effecten zullen groot zijn in Tunesië. Het kan op sommige plekken in dit land namelijk soms wel 55 graden worden. Zullen wij, als de opwarming doorzet, in de komende decennia ook klimaatvluchtelingen worden?”

Amayo Passy (27

Kenia

„De klimaatdoelen van de regering zijn ontzettend ambitieus: we willen dat al onze energie al volgend jaar uit duurzame bronnen komt. Tegelijkertijd worden er plannen gemaakt voor nieuwe kolencentrales. De strijd hiertegen vindt plaats in zowel de rechtbanken als op straat – en het zijn vooral de jongeren die in verzet komen. De klimaatstakingen deze week hebben dus vooral als doel om onze regering te laten zien dat ze zich aan hun eigen beloftes moeten houden. De stijgende temperatuur is hier direct voelbaar in de vorm van droogtes en onvoorspelbare weerpatronen, het probleem is dus niet abstract voor ons.”

Sacnité Hernández (20)

Mexico

„De meeste Mexicanen denken dat de klimaatcrisis gaat over hun individuele gewoonten. Maar meer dan 40 procent van de bevolking leeft in armoede, dus dat heeft geen prioriteit. Klimaatverandering staat niet los van andere problemen in ons land, zoals ongelijkheid. Grote bedrijven, die uiteindelijk verantwoordelijk zijn voor de uitstoot, bedreigen ook onze bossen en de manier van leven van de inheemse Mexicanen. Een oplossing kan zich niet beperken tot de CO2-uitstoot. Het gaat ook om een eerlijke welvaartsverdeling en om het breken van de macht van multinationals.”

Kertu Anton (16)

Estland

„De discussie over het klimaat gaat in Estland vooral over schalieolie, onze belangrijkste energiebron. De regering wil hier wel vanaf, maar dan verliezen duizenden mensen hun baan. We willen niet afhankelijk worden van energie uit Rusland. Eerst durfde ik eigenlijk geen klimaatstaking te organiseren – wat als er iets fout gaat? Vooral op sociale media krijgen we vaak negatieve reacties, dat we het doen om niet naar school te hoeven. Maar het is bijna een fulltime baan naast de studie. Toch ben ik optimistisch. In augustus lukte het ons in debat te gaan met onze president.”