Middellandse Zeegebied is geboren uit oercontinent Groot-Adrië

Geologie Veel bergketens rondom de Middellandse Zee zijn afkomstig van één verloren continent: Groot-Adrië. Dat is nu gereconstrueerd.

De berg Terminillo in de Italiaanse Apennijnen. Het gebergte is gevormd uit opgefrommelde stukken van het oercontinent Groot-Adrië.
De berg Terminillo in de Italiaanse Apennijnen. Het gebergte is gevormd uit opgefrommelde stukken van het oercontinent Groot-Adrië. Foto Valerio Mei

Een 140 miljoen jaar oud ‘verloren continent’ in de Middellandse Zee: geologen wisten er al tientallen jaren van. Maar nu heeft een internationaal team onder leiding van de Utrechtse hoogleraar plaattektoniek Douwe van Hinsbergen voor het eerst in kaart gebracht hoe dat continent eruitzag. In een ruim 400 pagina’s tellend artikel in vakblad Gondwana Research delen ze hun reconstructie van de complexe ontstaansgeschiedenis van het Middellandse Zeegebied, en geven ze het verzonken continent een naam: Groot-Adrië.

De bodem van de Middellandse Zee is ontzettend gefragmenteerd: door breuken is de korst volgens de reconstructie opgedeeld in meer dan 1.500 stukken. Dat maakt het extra lastig om de geschiedenis ervan te reconstrueren. Tien jaar lang hebben Nederlandse, Noorse en Zwitserse geologen de gebergten rond de Middellandse Zee én de zeebodem zelf nauwgezet bestudeerd, en zo zijn ze nu toch tot een integrale reconstructie gekomen.

Brokken continentale korst

Het merendeel van de bergketens blijkt afkomstig te zijn van één continent – Groot-Adrië – dat zo’n 240 miljoen jaar geleden van Afrika losraakte. Onder andere de Apennijnen, de Balkan en Turkije zijn ‘opgefrommelde afschraapsels’ van dat continent, vertelt Van Hinsbergen aan de telefoon. Ook een groot deel van de zeebodem bestaat uit brokken continentale korst. Maar het grootste deel van het continent is verdwenen: weggedoken onder ándere platen.

Aardplaten bestaan uit twee soorten korst: zware oceanische korst en lichtere continentale korst. Botsen die twee door plaattektoniek tegen elkaar, dan duikt de oceanische korst onder de continentale korst. Botst continentale korst op continentale korst, dan plooien die zodanig dat er een gebergte ontstaat. Van Hinsbergen: „Maar als je een dún stuk continentale korst hebt, dan kan dat zich gedragen als een oceanische korst, en alsnog onderduiken. Dat is hier ook gebeurd. Groot-Adrië was weliswaar zo groot als Groenland, maar veel minder dik. Het was eerder vergelijkbaar met de Florida Keys: een mozaïek van hogere en lagere delen, grotendeels onder water. Stel je een ondiepe tropische zee voor, waar je in grote delen kon pootjebaden, maar waar je af en toe opeens een diepe trog had.”

Het zijn de sedimenten van die zeebodem – bijvoorbeeld koraalriffen – die nu versteend in de Apennijnen en de Alpen zijn terug te vinden. „Maar het grootste gedeelte van het continent is dus diep in de aarde weggezonken, en niet langer zichtbaar.”

De eerste uitdaging was om te reconstrueren wát er precies verdwenen is, zegt Van Hinsbergen. „Dat kan aan de hand van informatie over aardmagnetisme in de Atlantische Oceaan.” De volgende stap was het reconstrueren van de nog wel aanwezige korst. „Die is afgeschraapt van de ondergedoken korst en daarbij in stukjes gebroken en geplooid, vandaar dat de ondergrond geologisch gezien zo’n puinzooi is. Maar aan de hand van de breuken kun je bepalen wanneer die fragmentatie gebeurd is. Zo kun je de korst als het ware gladstrijken en achterhalen hoe het er op verschillende momenten in het verleden heeft uitgezien.”

Globale schetsen

Groot-Adrië is niet door hem ontdekt, benadrukt Van Hinsbergen. Het bestaan van continentale korst op die plek was allang bekend. Net zoals dat ook het geval was met andere ‘verloren’ continenten, zoals Zealandia bij Nieuw-Zeeland. Maar de reconstructies van Groot-Adrië beperkten zich tot nu toe alleen tot globale schetsen. „Wij hebben met behulp van nieuwe software alles stap voor stap gereconstrueerd. Daardoor kun je zien hoe de evolutie van het gebied is verlopen.”

De reconstructie is geen poging tot een ‘eindantwoord’, zegt hij. „Ongetwijfeld zitten er nog dingen fout. Maar doordat we onze werkwijze stap voor stap toelichten – dáárom is het ook zo’n dik artikel geworden – kan er makkelijk nog naderhand aan gesleuteld worden als er nieuwe inzichten zijn. Iedereen die er fouten in ontdekt, mag dat zeggen. Dan kan ik ook weer bijleren.”

Ondertussen is Van Hinsbergen al met een nieuw onderwerp bezig: de ‘verloren’ platen van de Stille Oceaan. „Ingewikkeld, en daarom heel leuk.”