Opinie

De prijs van de goede Haagse bedoelingen

Tom-Jan Meeus

We kennen de cyclus: een misstand komt aan het licht, politici eisen ingrijpen en beloven actie. En we bespreken zelden het gevaar: hoe groter de misstand, hoe groter de kans dat de overheid zelf een misstand veroorzaakt.

Er spelen twee zaken die hier sporen van dragen. De onthullingen van Trouw en RTL Nieuws over de Belastingdienst, waarbij de dienst zo ijverig fraude bestreed dat het onschuldige gezinnen zonder gegronde reden toeslagen onthield. En de roep om een narco-brigade naar het voorbeeld van de Amerikaanse DEA, na de liquidatie van vorige week.

Om met het laatste te beginnen: in 1987 overtuigde de Amsterdamse recherchechef Kees Sietsma, bekend van de Heineken-ontvoering, politie en justitie dat de georganiseerde misdaad gevaarlijk snel terrein won. Vooral liquidaties baarden zorgen. Kamerleden en bewindslieden waren geschokt. Sietsma wilde een Nederlandse FBI, hij kreeg een aparte eenheid: het Interregionaal Rechercheteam (IRT). Het werd ellende. Kort na de vorming leidde opschudding tussen politiecommissarissen in 1994 de IRT-affaire in. Twee ministers sneuvelden. Nog twee jaar later leerde een parlementaire enquête dat het IRT zelf grootschalig drugs had geïmporteerd om misdaadkopstukken te pakken – een ‘crisis in de opsporing’.

De misstand die de geschokte politiek wilde bestrijden had een nieuwe misstand gecreëerd. De prijs van de goede bedoelingen: je zou hopen dat de politici die nu ingrijpen eisen, de gelijkenissen met destijds op zich laten inwerken.

Ook de onthullingen over de absurd strenge fraudebestrijding bij de Belastingdienst kun je niet los zien van het verleden. De dienst werd in 2005 opgezadeld met uitbetaling van inkomensafhankelijke toeslagen, waarbij de politiek welbewust eiste dat toeslagen voortaan als voorschot werden verstrekt. Het Kamerlid Weekers (VVD) waarschuwde destijds vergeefs voor fraudegevoeligheid, en in 2013 liet de zogenoemde Bulgarenfraude het gelijk van Weekers zien. De ironie was dat hij intussen zelf als staatssecretaris de Belastingdienst in zijn pakket had, en toen hij onmachtig was de zaak te verbeteren trad hij af in 2014. Het verklaart de ultrastrenge houding van de Belastingdienst daarna, waardoor mensen soms jaren onterecht geen toeslag ontvingen. Ook hier creëerde de aanpak van een misstand dus een nieuwe misstand.

Politiek en bestuur vergen gevoel voor evenwicht: aandacht voor de keerzijde van een eventuele oplossing. Maar de huidige politiek heeft een andere dynamiek. Het draait vooral om geschoktheid, ongeduld en symboliek. Zodat blijkbaar ook voor de eigen dubieuze rol geen tijd meer is.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Lotfi El Hamidi.