De verbluffende opmars van Virgil van Dijk

Portret | Virgil van Dijk Hij heeft de sprongkracht van een basketballer en de explosiviteit van een atleet: Virgil van Dijk, de verdediger die bijna nooit een tackle hoeft te maken. De Liverpool-speler doorgelicht, voordat hij maandagavond verkozen kan worden tot wereldvoetballer van het jaar.

Virgil van Dijk in actie voor Liverpool in de Champions League tegen Napoli.
Virgil van Dijk in actie voor Liverpool in de Champions League tegen Napoli.

Pepijn Lijnders zit met Jürgen Klopp in de keuken van de villa van de coach van Liverpool FC. Het is een halfuur voor een afspraak met Virgil van Dijk en diens management voor een persoonlijk gesprek met de verdediger, die ze willen overnemen van Southampton. Het is 2017 – Van Dijks grote doorbraak moet nog komen.

„Ik heb Jürgen nog nooit zo vastberaden gezien”, zegt Lijnders, assistent-trainer van Klopp bij Liverpool. „We moeten hem halen, hij is het en niemand anders”, zegt Klopp tegen Lijnders. „We hadden alleen een plan A, Jürgen wilde niet denken aan een plan B. We waren overtuigd dat we met hem als elftal een nieuwe stap konden maken.”

Zijn komst, eind 2017 voor 84,5 miljoen euro, stuwt Liverpool naar een hoger niveau, wat dit jaar leidde tot de Champions League-zege. Lijnders noemt hem een „briljant karakter” met „enorm veel passie voor clean sheets”.

Hij geldt als de beste verdediger ter wereld: Virgil van Dijk (28), geboren in Breda. De kroon op zijn verbluffende maar ook relatief late opmars lonkt, met de verkiezing van wereldvoetballer van het jaar, maandagavond bij de FIFA-awards in Milaan. De concurrentie: Lionel Messi en Cristiano Ronaldo.

Hij heeft het vak verdedigen een nieuwe dimensie gegeven. Bij hem in de buurt oogt het altijd windstil. Baas in de lucht, superieur in de dekking. Zijn spelintelligentie en fysieke power worden geroemd. Waar zit dat onderscheidende precies in? En hoe kreeg die groei gestalte? Virgil van Dijk doorgelicht.

Lees het interview met Vivianne Miedema: ‘Dat ik niet lach op het veld? Who cares’

Ontsnapt aan de dood

„Hij had heel veel moeite met zijn eigen lichaam. Hij was niet sterk genoeg, maar ook niet fit genoeg, qua uithoudingsvermogen.” Net 19 is Van Dijk als hij in 2010 voor niks van Willem II overstapt naar FC Groningen. Dick Lukkien, destijds trainer van de beloften en nauw betrokken bij zijn ontwikkeling, constateert: zijn fysieke staat is ondermaats.

Het duurt een half jaar om hem op niveau te krijgen. Lukkien: „Hij is aan het stuur gaan zitten van zijn eigen ontwikkeling. Door meer te doen, gerichter te werken, gerichte expertise te vragen binnen de club.” Krachttrainingen, looptrainingen, individuele trainingen, betere voeding – Van Dijk ziet in wat nodig is voor de top.

April 2012. Wat een griepje lijkt, eindigt met een operatie in het Martini Ziekenhuis: blindedarmontsteking. In die uren is zijn moeder cruciaal: ze vertrouwt het niet, rijdt naar zijn woning, ziet dat het steeds slechter gaat en zorgt dat haar zoon net op tijd in het ziekenhuis komt. Daar blijkt dat Van Dijk een buikvliesontsteking en een niervergiftiging heeft.

„Hij is letterlijk voor de dood weggehaald”, zegt Lukkien. In het ziekenhuis stelt Van Dijk een „soort testament” op, zegt hij zelf later. Bij overlijden zou een deel van zijn geld naar zijn moeder gaan. Als hij na een aantal maanden terugkeert bij FC Groningen, is hij zeker tien kilo lichter, zegt Lukkien. „Maar hij was redelijk snel weer terug op zijn niveau – en misschien nog wel beter dan daarvoor.”

Van Dijk manifesteert zich nadrukkelijk bij FC Groningen. Maar hij oogt soms nonchalant. En er is kritiek dat hij snelheid mist. Lukkien: „Als je dagelijks met zo’n jongen werkt, weet je dat dat onzin is. Hij was rap en wendbaar, altijd op tijd.”

Van de top in Nederland is alleen Ajax serieus geïnteresseerd, maar die kiezen voor Mike van der Hoorn van FC Utrecht. Van Dijk gaat in 2013 naar Celtic, alleenheerser in Schotland.

De sprongkracht van Virgil van Dijk in beeld. Hier in duel met Rodrigo, Kyle Walker en Nicolas Otamendi van Manchester City, tijdens de strijd om de FA Community Shield. Foto Andrew Powell, John Powell/Getty Images

Disbalans gecorrigeerd

„Zijn snelheid was goed, maar hij moest zijn explosiviteit en zijn totale spelerspotentieel nog verder ontwikkelen”, zegt Ian Coll. Als voormalig Head of Sports Science van Celtic was hij direct betrokken bij de fysieke begeleiding van Van Dijk.

Bij Celtic willen ze „een betere atleet” van hem maken, waardoor Van Dijk tactisch en technisch vooruitgang moet gaan boeken. Van Dijk heeft een „groot fysiek potentieel” en toont zich „een zeer goede professional met grote interesse in zijn eigen ontwikkeling”, zegt Coll.

Van Dijk heeft in die tijd een „onbalans”, vertelt Coll: uit testen blijkt dat hij rechts (Van Dijk is rechtsbenig) over meer vermogen beschikt dan links. Dat komt vaker voor onder voetballers, zegt Coll. Van Dijk, zelden geblesseerd, komt in een fysiek programma om dit te corrigeren en daarmee ook het risico op blessures te verminderen.

Het complete pakket

„Hij is zwaar gebouwd. Je moet uitkijken met extra oefeningen die je met hem doet. Het is niet zozeer dat je hem sterker moet maken. Het gaat erom dat je het spierstelsel, zijn totale corset om het zo te noemen, goed afstemt.”

Fysieke trainer Jan Kluitenberg werkte als coördinator van het performanceteam met Van Dijk bij Southampton, de Premier League-club waar de verdediger in 2015 tekent. „We hebben met name geïnvesteerd in de core stability. Buikspanning, back extension, dus de rug sterker maken. En vanuit daar werkten we in een stappenplan toe naar de benen. Om alles in een goede balans te hebben.”

Zijn spel moest meer in lijn komen met de opvattingen onder toenmalig coach Ronald Koeman, waarin de nadruk ligt op opbouwend voetbal van achteruit, met een belangrijke rol voor de centrale verdedigers. Daarvoor moest hij zich meer toespitsen op onder meer zijn voetenwerk dan hij misschien gewend was bij Celtic: dus méér wenden, draaien, passen en aanzetten op de eerste meters.

Als Van Dijk het middenveld opzoekt, moet hij klaar zijn om direct om te schakelen, legt Kluitenberg uit. „Hij moet dan op zijn voorvoeten staan om snel te kunnen reageren wanneer dat noodzakelijk is bij balverlies. Bij dat wenden en draaien, moet hij ook direct kunnen versnellen.”

Van Dijk voldoet aan de eisen van een „complete voetballer”, zegt Kluitenberg. Atletisch, groot, sterk, snel. Kluitenberg: „Zijn explosiviteit is van topniveau. Met name zijn acceleratie, op het moment dat hij door die eerste tien, vijftien meter heen is. Dan kan hij van iedereen winnen. We hebben in wedstrijden gezien dat hij in de omschakeling moeiteloos snelle aanvallers kan bijhouden, of sterker: dat hij sneller is.”

Hij kan imponeren in luchtduels. Officieel is hij 1 meter 93 lang, 92 kilo zwaar. Kluitenberg denkt dat hij een paar centimeter langer is. In een filmpje van een training van het Nederlands elftal uit 2018 blijkt zijn enorme sprongkracht, vergelijkbaar met die van een basketballer: hij komt aansprinten en knikt al hangend in de lucht tegen een bal die op zo’n drie meter aan het plafond hangt.

Kluitenberg, die afgelopen seizoen ook met Van Dijk werkte bij Oranje als fysieke trainer: „Hij is slim genoeg om verdedigend veelal uit de duels te blijven. Maar bij standaardsituaties zoals corners, gaat hij echt voor het luchtduel en zie je dat hij het met zijn sprongkracht kan winnen.”

Virgil van Dijk viert zijn doelpunt voor Liverpool tegen Norwich City op Anfield Road.

Rots in de branding

„Virgil maakt met onze laatste linie continu stappen naar voren. Ik schreeuw vaak: ‘Virg, push up’. Hij zei een keer gekscherend na een wedstrijd tegen me: als ik naar jou blijf luisteren sta ik dadelijk op de zestien [het zestienmetergebied] van de tegenstander te verdedigen.”

Assistent-trainer Lijnders legt uit dat Van Dijk bij Liverpool met zijn snelheid en spelinzicht cruciaal is in het systeem van Klopp, waarbij de tegenstander constant wordt afgejaagd. „De positionering van de laatste linie is de basis voor een goed pressing-spel. We spelen met een ‘hoge lijn’ wat zorgt dat onze middenvelders vooruit kunnen verdedigen en zo onze voorste drie kunnen ondersteunen.”

Het aanvallende trio kan „alleen pressing spelen als ze voelen dat onze laatste linie klaar is om door te dekken of om de lange bal te verdedigen.” Van Dijk geeft, met zijn collega’s achterin, het „vertrouwen” dat zij die grote ruimtes afdekken. „De rots in de branding”, noemt Lijnders Van Dijk.

Liverpool vòòr Van Dijk en mét Van Dijk is een wereld van verschil, zegt Lukkien. Voor zijn komst had de ploeg defensieve problemen en kreeg meer tegengoals dan nu. „We hebben ons de laatste anderhalf jaar continu verbeterd, met aankopen, op het trainingsveld, met meetings, met ons dwingende spel”, zegt Lijnders. „Virgil brengt onze laatste linie naar een extreem hoog niveau, maar hetzelfde geldt voor wat onze manier van spelen met het individu doet.” Ofwel: het collectief maakt Van Dijk ook sterker.

Van Dijk was vorig seizoen de enige in de vijf Europese topcompetities die niet voorbij werd gedribbeld, van de spelers met minimaal duizend speelminuten. En van alle verdedigers won hij het hoogste percentage persoonlijke duels: 76,3 procent. Wat opvalt is dat Van Dijk weinig defensieve tackles hoeft te maken – potentieel gevaarlijke spelmomenten weet hij preventief onschadelijk te maken.

Lijnders: „Hij anticipeert erg goed en heeft veel kracht om duels te voorkomen, hij haalt gewoon iedereen in.” Een „game changer” noemt hij Van Dijks manier van positioneren tegen Tottenham Hotspur in maart. Hij stond alleen op eigen helft met de rug naar de goal tegen Moussa Sissoko en Son Heung-min, maar wist ze van scoren af te houden, zonder een tackle in te zetten. Lijnders: „Verdedigende controle van het allerhoogste niveau.” Het stond 1-1, in de slotfase won Liverpool.

Van Dijk regisseert van achteruit. Hij onderscheidt zich door zijn passing, vindt openingen, zowel kort, in de diepte als cross. Vorig seizoen passte hij 3.037 keer, meer dan iedere andere verdediger in Europa, 90 procent was succesvol.

Lijnders: „Steeds meer ploegen spelen puur countervoetbal tegen ons, dus het is belangrijk dat Virgil het spel weet te maken.” Fraai was de dieptepass tegen Bayern München, begin dit jaar in de Champions League: met buitenkant rechts sneed de bal met een boog door het hart van de Duitse verdediging, precies op de rechtervoet van Mané, die scoorde.

In een instructiefilmpje van Liverpool vertelt Van Dijk over de kunst van een goede pass. Het is een samenspel tussen gevoel, timing en voorbereiding, met het scannen van de ruimtes en de juiste afstand tussen bal en standbeen. „Toen ik jonger was gebruikte ik veel kracht. Maar het gaat meer om de techniek, dat je hem zuiver raakt. Het is een beetje als bij golf, waar je ook niet té hard moet slaan.”

Stressbestendig

„Als de druk hoger wordt, gaat hij nog beter presteren.” Lotte Bransen, datawetenschapper van data-analysebedrijf SciSports, deed met de Katholieke Universiteit Leuven onderzoek naar hoe voetballers omgaan met stressvolle situaties. Via een wiskundig model werd gemeten hoe hoog de mentale druk is in een wedstrijd én hoe dat van invloed is op de kwaliteit van de acties van een speler (dribbels, passing, schoten). Bijvoorbeeld: een strafschop kort voor tijd bij 0-0.

Zevenduizend wedstrijden in zeven competities werden geanalyseerd. Van Dijk viel daarin positief op en behoort tot de top van de Premier League. Bransen: „Je ziet dat als de druk hoog is in de laatste minuten, in belangrijke wedstrijden, hij belangrijk is met zijn acties. Dit patroon had hij ook bij Southampton.” Veel van zijn ploeggenoten bij Liverpool hebben ook die gave, maar bij Van Dijk is de ‘opwaartse lijn’ bij drukvolle situaties het hoogst.

Feilloos is hij niet. Dinsdag maakte Van Dijk een zeldzame fout tegen Napoli in de Champions League, een slordige terugspeelbal werd afgestraft (2-0 nederlaag). Menselijke trekjes van een speler met onbegrensde mogelijkheden.