Waar is Donald Trump wanneer Saoedi-Arabië hem nodig heeft?

Machtsverhoudingen Of Iran de Saoedische olie-installaties aanviel, blijft onzeker. Maar de ramkoers van de VS en Saoedi-Arabië werkt contraproductief.

Reparatiewerkzaamheden aan een olieverwerkingsinstallatie in het oosten van Saoedi-Arabië die vorig weekeinde werd getroffen door een droneaanval.
Reparatiewerkzaamheden aan een olieverwerkingsinstallatie in het oosten van Saoedi-Arabië die vorig weekeinde werd getroffen door een droneaanval. Foto Amr Nabil/AP

Vol zelfvertrouwen verklaarde de toen 32-jarige Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman vorig jaar tegen de Amerikaanse tv-zender CBS dat aartsrivaal Iran militair en economisch geen partij was voor zijn land. „Het [Iraanse] leger hoort niet bij de beste vijf legers in de moslimwereld”, vond hij. Eerder pochte hij al dat Saoedi-Arabië niet in eigen land zou hoeven vechten. Dat zou zo nodig in Iran gebeuren.

Het liep anders. Vorig weekeinde werden de grootste olieverwerkingsinstallaties van Saoedi-Arabië en een olieveld geraakt door drones en mogelijk ook kruisraketten, waardoor ruim de helft van de Saoedische olieproductie stil kwam te liggen. De wapens waren volgens Saoedische en Amerikaanse experts van Iraanse makelij. Maar waren ze ook door Iran gelanceerd? Dat bleef onzeker. Iran zelf ontkent.

„Het is het handelsmerk van Iran geworden om bij zijn verdedigingsstrategie tegen de VS acties plausibel te kunnen ontkennen”, mailt Ali Vaez, Iran-expert van de denktank International Crisis Group, aan NRC.

Een getergde kroonprins verklaarde deze week dat zijn land „bereid en in staat is” terug te slaan. Zijn grootste bondgenoot, president Trump, verzekerde dat ook de VS klaarstonden voor actie (locked and loaded). Maar ondanks de retoriek en de kolossale hoeveelheden wapens die Saoedi-Arabië al jaren koopt – na India is het de grootste wapenimporteur ter wereld – regenden er geen bommen op Iran en zijn bondgenoten.
Op Twitter kondigde Trump „een substantiële toename van sancties” aan maar aangezien het sanctievat al bijna leeggeschraapt is, zal Teheran daarvan niet wakker liggen. Na kritiek, ook in de VS dat dit wel erg karig was, volgde vrijdagavond laat de aankondiging dat de VS op verzoek van Saoedi-Arabië en de Emiraten extra militairen naar de regio sturen om te assisteren bij de luchtafweer. Het gaat volgens de Amerikanen echter hooguit om enkele honderden manschappen. Ook dit zal Iran niet aan het schrikken maken.

Nog maar een week geleden zette Trump zijn grootste havik, nationaal veiligheidsadviseur John Bolton, aan de kant, die steeds op harde acties tegen Iran had aangedrongen. Trump zelf vond het woensdag „een teken van kracht” dat hij niet voor een hard militair antwoord had gekozen. De kroonprins zal daar anders over denken: als de VS militaire represailles niet nodig vinden nadat Riads vijanden het hart van de Saoedische olieproductie met een zwerm drones en raketten hebben verwoest, wanneer dan wel?

Dit was precies waarop de daders speculeerden. „Het was een test van de vastberadenheid van de Saoediërs en de Amerikanen”, zegt Eckart Woertz, analist van het Barcelona Centre for International Affairs telefonisch. In Teheran verkneukelden de leiders zich intussen. „De ruggegraat van Saoedi-Arabië is gebroken, de VS en Saoedi-Arabië zijn in rouw”, jubelde de krant Kayhan, huisorgaan van de Iraanse haviken, deze week.

Toch blijft de vraag waarom de Iraniërs, als ze inderdaad achter de aanval van vorig weekend zitten, zulke enorme risico’s nemen. Dit had ook in een verwoestende oorlog kunnen eindigen. „Iran voelt zich in een hoek gedreven”, zegt Amin Saikal, Iran-kenner en hoogleraar politicologie aan de Australische Nationale Universiteit. „De maximale druk die de VS op het land uitoefenen heeft hun olie-export gestopt, de belangrijkste bron van inkomsten. De leiders denken nu vermoedelijk: als wij geen olie mogen exporteren, dan zorgen we dat onze rivalen dat ook niet kunnen. Zo’n beleid heeft Iran ook in het verleden wel gevolgd.”

Tot de laatste Amerikaan

Voor de Saoediërs en met name voor de kroonprins is het een wreed ontwaken. Ze zijn er meestal van uitgegaan dat de VS in tijden van nood te hulp zouden schieten, net als toen Saddam Hussein in 1990 Koeweit binnenviel. Jaren geleden al spotte de toenmalige Amerikaanse minister van Defensie Robert Gates dat de Saoediërs „de Iraniërs altijd willen bestrijden, tot de laatste Amerikaan”.

Al in 2014, voor hij president werd, stelde Trump dat de Saoediërs maar hun eigen oorlogen moesten voeren. Feit is ook dat het Midden-Oosten minder belangrijk voor de VS is dan vroeger, nu het land zelf genoeg olie produceert. „Trump gelooft dat hij Iran met economische middelen op de knieën kan krijgen en hij is huiverig om militaire middelen in te zetten”, zegt Saikal. „Hij is een zakenman.”

Zelf hard terugslaantegen Iran, zonder de Amerikanen, is geen aantrekkelijke optie voor Saoedi-Arabië. De Saoedische luchtmacht is weliswaar beter uitgerust dan die van Iran, maar een oorlog kan ook Saoedi-Arabië verwoesten. Zelfs de vaak roekeloze kroonprins durft zo’n avontuur niet aan. Trump peperde de Saoedische koning vorig jaar naar eigen zeggen al in: „Zonder onze militairen zou u er nog geen twee weken zijn.”

Op het slagveld hebben de Saoediërs zich de laatste tijd bovendien niet erg onderscheiden. De kroonprins blufte in 2015 dat hij in Jemen de shi’itische Houthi’s, die hij als een Iraanse bondgenoot beschouwde, snel zou verslaan. Maar vier jaar later ploeteren de Saoediërs ondanks de nodige technische assistentie van Amerikaanse en Britse zijde nog zonder enig uitzicht op succes verder. De oorlog is intussen veranderd in een humanitaire ramp voor de Jemenieten en een publicitair fiasco voor de kroonprins.

Nu de VS niet thuis geven oogt Saoedi-Arabië plots kwetsbaar en zelfs geïsoleerd. Eerder dit jaar kreeg het al de klap te verwerken dat de Verenigde Arabische Emiraten, tot dan een belangrijke bondgenoot tegen Iran, hun troepen goeddeels terugtrokken uit Jemen. De Emiraten zochten zelfs toenadering tot Iran. De oplopende spanningen in de Straat van Hormuz leidde tot grote bezorgdheid bij de Emirati’s, die beseften dat steden als Dubai en Abu Dhabi in geval van oorlog binnen bereik van Iraanse raketten zouden liggen.

Leider islamitische wereld

Zullen de Saoediërs zich nu net zo verzoenend opstellen tegenover Iran als de Emiraten? Dat is onwaarschijnlijk. Daarvoor is de rivaliteit tussen Saoedi-Arabië en Iran, die zich beide als leider van de islamitische wereld beschouwen, te diep. De kroonprins en de zijnen zullen niet gauw hun omsingelingsangst afschudden. Niet geheel onbegrijpelijk ook: Iran heeft de laatste paar decennia zijn positie in Irak, Syrië, Libanon en recent ook in Jemen flink versterkt.

Tegelijk is het allerminst zo dat Iran nu Saoedi-Arabië na één geslaagde aanval militair heeft verslagen. Juist Iran zelf verkeert in een precaire situatie doordat de Amerikaanse sancties, die Trump oplegde na zijn eenzijdige terugtrekking uit het internationale nucleaire akkoord met Iran, steeds meer gaan knellen.

Toch hebben Trump en de kroonprins alle reden zich nog eens te bezinnen of hun ramkoers jegens Iran wel zo effectief is. „Deze aanvallen tonen duidelijk dat de strategie van de bombardementen op de Jemenieten en het uithongeren van de Iraniërs tot ze gehoorzamen eerder contraproductief kan uitpakken dan dat ze de gewenste uitkomst biedt”, zegt Ali Vaez van de International Crisis Group. „Als Iran hierachter zit, is het een aanwijzing dat de Iraniërs zich niet gematigder opstellen, maar proberen dubbel zo hard terug te slaan.”