Opinie

Hoera, het kabinet neemt afscheid van het neoliberalisme!

Zihni Özdil

Voor de zomer sprak Rutte over ‘wederkerigheid’: grote bedrijven moesten de lonen laten stijgen, anders zouden ze geen lastenverlichting meer krijgen. Minister Wopke Hoekstra toonde zich in zijn HJ Schoo-lezing een echte progressieve staatsman.

Het zat er dus al een tijdje aan te komen, maar deze week gebeurde het zowaar. Een historisch moment in de Nederlandse politieke geschiedenis. Als we de instelling van de Zalm-norm over begrotingsdicipline uit 1994 als startpunt nemen, heeft Rutte III na een kwart eeuw eindelijk afscheid genomen van het neoliberalisme. Dat afscheid is zo radicaal dat zelfs dat verguisde woord heel gul werd rondgestrooid in de Tweede Kamer. Want tot deze week werd je in Nederland voor gek verklaard als je het neoliberalisme bekritiseerde. Partijen die zich tegen die term uitspreken zijn nu – naast de SP en PvdD – ook CDA, D66, ChristenUnie en PvdA.

In landen om ons heen was de term wél onderdeel van het debat. En dat illustreert misschien wel het beste de achtergrond van de ommezwaai van Rutte III: door ons calvinistische ultra-neoliberalisme – bijna nergens in West-Europa is de verzorgingsstaat zo hard en expliciet de prullenbak in gegooid als in Nederland – dreigen wij aan het kortste eind te trekken in de strijd om een nieuwe wereldorde. Joris Luyendijk beschreef het afgelopen dinsdag treffend: „Misschien zijn wij een volk dat liever afwacht tot de voldongen feiten er liggen, om er dan vol saamhorigheid de schouders onder te zetten.”

Laten we een paar van die voldongen feiten op een rijtje zetten: Nederland is Europees koploper in flexcontracten. Bijna nergens op de wereld is de loonkloof tussen CEO en werknemer zo hoog als in Nederland. De Nederlandse ‘middenklasse’ bestaat steeds meer uit werkende armen die zichzelf in de schulden moeten steken om rond te komen. Armoede in Nederland is weer af te lezen aan iemands gebit. Nederlandse universiteiten zijn diploma-fabrieken geworden waar studenten zo snel mogelijk doorheen worden gejast. De rijksbijdrage per student is bijna gehalveerd. En last but not least: er is geen echte investering in onderzoek en innovatie meer. De fooi die onderwijsminister Ingrid van Engelshoven (D66) nu aan de technische universiteiten geeft, moet vanwege die neoliberale begrotingsregels ten koste gaan van de geesteswetenschappen.

Als we dit allemaal bij elkaar nemen en uitzoomen, zien we het scenario van een land dat langzame zelfmoord pleegt in een veranderend internationaal speelveld.

Want er is een nieuwe technologische revolutie op komst die de komende decennia zowel ons verdienvermogen als de arbeidsmarkt volledig op zijn kop gaat zetten. China is niet langer alleen een lagelonenland voor montage van westerse technologie, maar mikt op leiderschap in de toekomstige wereldeconomie. Dit zal gestoeld zijn op de energietransitie, telecommunicatie, infrastructuur en quantumcomputers. Een steeds onbetrouwbaardere Verenigde Staten vecht nu om zijn voorsprong op die gebieden niet te verliezen aan China.

En Europa? Wij dreigen hiertussen vermorzeld te worden. Want vergis je niet, het is uiteindelijk Brussel geweest dat de dogma’s van ‘begrotingsdiscipline’ en lage lonen decennia door onze strot heeft geduwd. Terwijl veel andere EU-landen bijvoorbeeld via (vormen van) investeringsfondsen de scherpste randjes beteugelden, was het vooral Nederland dat de rest de neoliberale les ging lezen.

Daarom is de ommezwaai deze week zo historisch en zo belangrijk. Een van de wake-up calls was de Brexit: als je de verzorgingsstaat afschaft drijf je de bevolking in de handen van labiele rechtspopulisten, waarmee je de houdbaarheid van het land op de lange termijn riskeert. Zoals een insider mij vertelde: als we zo doorgaan, is Nederland over vijftig jaar een economisch irrelevant land vol zzp’ers, waar Chinezen hun hightech laten monteren vanwege de lage lonen.

Bij Rutte III is dat kwartje dus eindelijk gevallen. Het kabinet heeft, hopelijk net op tijd, besloten om Nederland te redden. En dat mag best geprezen worden.

Zihni Özdil is historicus en schrijft wekelijks een column.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.