Hoe schadelijk is de e-sigaret?

Nicotineverslaving Is de elektronische sigaret een gezondheidsrisico? Er komt zeker geen onschuldige waterdamp uit. De zorgen nemen toe. Het gebruik ook.

Dampen of ‘vapen’ wordt in sommige landen gepropageerd als alternatief voor tabak, zoals Groot-Brittannië. Maar in bijvoorbeeld Noorwegen zijn nicotinehoudende e-sigaretten juist verboden.
Dampen of ‘vapen’ wordt in sommige landen gepropageerd als alternatief voor tabak, zoals Groot-Brittannië. Maar in bijvoorbeeld Noorwegen zijn nicotinehoudende e-sigaretten juist verboden. Foto Getty

Wat is er aan de hand met de elektronische sigaret? Een ‘voorlopig rapport’ van epidemiologen in de Amerikaanse staten Illinois en Wisconsin dat begin deze maand in het medische vakblad The New England Journal of Medicine verscheen, maakte melding van 53 patiënten met ernstige longklachten die op drie na in het ziekenhuis behandeld moesten worden – ze kregen antibiotica, ontstekingsremmers en moesten soms zelfs aan de beademing. Eén van hen overleed. Het waren vrij jonge mensen, 19 jaar gemiddeld, die nooit eerder ernstig ziek waren geweest. Eén ding hadden ze gemeen: ze hadden in de maanden voorafgaand aan de klachten e-sigaretten gebruikt. Gebruikers daarvan ademen vloeistofdampen in, vaak met nicotine en een smaakje.

Dampen als alternatief voor tabak roken was toch juist minder schadelijk? Hoe kunnen jonge mensen er dan opeens doodziek van worden?

Zodra het nieuws bekend werd, een week voor de wetenschappelijke publicatie, kondigden de Amerikaanse gezondheidsdiensten CDC en FDA onmiddellijk een diepgaand onderzoek aan naar de oorzaken. Tegelijk adviseerden ze gebruikers die zich nu zorgen maken over hun gezondheid om voorlopig maar even geen e-sigaretten te gebruiken. Koop in ieder geval geen e-sigaretproducten via de straathandel en ga ook niet zelf ‘knutselen’ met vloeistoffen en verdampers.

Werkzame stof uit cannabis

De onderzoekers van CDC en FDA hebben een sterk vermoeden dat ‘oneigenlijk gebruik’ van e-sigaretten heeft geleid tot de plotselinge gezondheidsklachten. Van de 41 patiënten die uitgebreid zijn geïnterviewd over hoe zij e-sigaretten gebruikten, gaf 80 procent toe er ook wel eens THC in te stoppen, de werkzame stof uit cannabis. De verbrandingsproducten daarvan zouden de longen kunnen aantasten.

Anderen opperen dat het probleem nu pas opvalt nu zoveel Amerikaanse jongeren de e-sigaret zijn gaan gebruiken. Het gebruik onder studenten en scholieren steeg er van 11,7 procent in 2017 naar 20,8 procent in 2018. Deze week kwamen ook uit andere Amerikaanse staten berichten over zieken en doden (de teller staat nu op 7) in relatie tot de e-sigaret.

In reactie op het verontrustende nieuws uit de VS heeft de Nederlandse vereniging van longartsen (NVALT) een eerste peiling binnen het eigen vakgebied gedaan. Daarbij kwamen ten minste drie patiënten in beeld die onverklaarbare gezondheidsklachten hadden die mogelijk te linken zijn aan de e-sigaret. „Iemand hoestte bijvoorbeeld bloed op, een ander bleek astmatische klachten gekregen te hebben”, zegt NVALT-voorzitter Leon van den Toorn. „Er zijn nu drie gevallen bekend van gezondheidsschade die mogelijk samenhangt met het roken van een e-sigaret. We weten echter niet wat er onder de oppervlakte is gebleven, mogelijk ligt het aantal gevallen hoger. Ik wil daarbij benadrukken dat nog niet is vastgesteld dat er ook een direct verband is met de e-sigaret, maar de eerste signalen wijzen daar wel op.”

Longarts Wanda de Kanter, verbonden aan het ziekenhuis Antoni van Leeuwenhoek in Amsterdam, waarschuwt dat uit de voorlopige Nederlandse cijfers „mogelijk een vergelijkbaar beeld” met de Amerikaanse bevindingen opdoemt.

Nog steeds schadelijk

Wat precies de oorzaak kan zijn voor de gerapporteerde longklachten, moet nog precies worden uitgezocht. Maar nu al staat volgens onderzoekers van het RIVM in Bilthoven buiten kijf dat e-sigaretten niet onschuldig zijn. „Een e-sigaret is minder schadelijk dan een traditionele sigaret, maar nog steeds schadelijk”, zegt topexpert tabak en chemicus Reinskje Talhout van het instituut. „Hoe schadelijk is echter nog niet duidelijk.”

Levenslang tabak roken haalt gemiddeld tien jaar van de levensverwachting af – vanwege het hoge risico op longkanker, chronische longziekten en hart- en vaatziekten. Wanneer rokers overstappen op e-sigaretten daalt het risico op longkanker en waarschijnlijk ook op andere dodelijke ziekten, zoals hartinfarcten. „Hoeveel jaar dat zal schelen in levensverwachting, is op dit moment niet te zeggen”, zegt toxicoloog Yvonne Staal, collega van Talhout bij het RIVM.

„Veel mensen denken nog steeds dat wat uit een e-sigaret komt een onschuldige waterdamp is, maar dat is natuurlijk niet zo”, zegt Talhout. „Er zitten wel degelijk gevaarlijke stoffen in de damp, die bij inademing kwaad kunnen.”

Talhout somt een heel rijtje op: „Tabaksspecifieke nitrosaminen, die kankerverwekkend zijn. De nicotine die ook in de damp zit kan nog steeds hart- en vaatziekten bevorderen. Door de verhitting ontstaan ook schadelijke verbrandingsproducten zoals acroleïne, acetaldehyde en formaldehyde. Daarnaast zitten er metalen in de damp, afkomstig uit de hete gloeispiraal. Dat was bij de eerste modellen nog een veel groter probleem, soms zag je de soldeer nog in het apparaatje zitten.”

Oerwoud voor toxicologen

Een precieze vergelijking tussen sigaretten en elektronische dampproducten is lastig te maken, alleen al door de gigantische wildgroei van productvariaties. Er zijn niet alleen verschillende dampers op de markt maar ook verschillende dragervloeistoffen en wel 245 unieke smaken. Dat levert in combinatie meer dan 20.000 verschillende liquids op, een oerwoud voor toxicologen die schadelijkheid van de verschillende producten in kaart willen brengen.

„Veel van de smaakstoffen die in e-sigaretten gebruikt worden komen uit de voedingsindustrie”, zegt Staal. „Die zijn wel beoordeeld op veiligheid via orale blootstelling, maar wat ze doen als je ze inhaleert weten we van heel veel van die stoffen niet. De Europese wet verbiedt stoffen die kankerverwekkend, mutageen of reproductietoxisch zijn.”

Maar niet alleen de toevoegingen zijn schadelijk. Recent gepubliceerd proefdieronderzoek van Amerikaanse wetenschappers wijst erop de alleen al de dragervloeistof van e-sigaretten schadelijk kan zijn voor de gezondheid. Dat is doorgaans een mengsel van propyleenglycol en glycerine, waaraan naar wens nicotine en smaakstoffen worden toegevoegd. Muizen die vier maanden lang aan e-sigaretdamp werden blootgesteld bleken vatbaarder voor infecties, zoals griep. Het maakte daarbij niet uit of de damp nicotine bevatte of niet.

„Als je dat effect dan al ziet op de korte termijn, dan kun je nagaan dat er meer effecten zullen zijn als je langer dampproducten gebruikt”, zegt De Kanter.

Verleidelijke smaakjes

Internationaal denken gezondheidsautoriteiten heel verschillend over de e-sigaret. In Groot-Brittannië stimuleert de overheid het als middel om rokers van hun tabaksverslaving af te helpen. In Noorwegen en Australië is de verkoop van nicotinehoudende e-sigaretten juist verboden. India besloot deze week de e-sigaret helemaal in de ban te doen, net als Singapore dat al eerder deed. Het draait allemaal om de angst dat e-sigaretten met al hun verleidelijke smaakjes en verpakkingen jongeren juist aan het roken brengen.

De Amerikaanse staten Michigan en New York stelden deze maand een verbod in op smaakstoffen in e-sigaretten, in een poging deze producten minder aantrekkelijk te maken voor de jeugd. Daarmee lopen ze vooruit op een plan van de regering-Trump, die overweegt deze maatregel nationaal in te voeren. Alleen ‘tabakssmaak’ zal dan nog zijn toegestaan in e-sigaretten in de VS.

„Een smaakjesverbod zou echt wel wat doen”, denkt Talhout. Ze baseert zich op onderzoek dat het RIVM uitvoerde. „De variëteit in smaken stond daarbij op nummer één in het rijtje factoren dat de aantrekkelijkheid kon bepalen. Jongeren worden aangetrokken door al die smaakjes. Ik vergelijk het wel eens met breezers, de zoete, limonade-achtige alcoholhoudende drankjes die op soortgelijke wijze de sterke smaak van alcohol maskeren. De smaakstoffen in e-sigaretten, die op zichzelf al aantrekkelijk zijn, verzachten ook de bittere smaak van nicotine, waardoor je er als nieuwe gebruiker niet eerst aan hoeft te wennen. Toevoeging van bijvoorbeeld menthol heeft een verkoelend effect, en dat maakt het aantrekkelijker om te roken.”

In het Nationaal Preventieakkoord heeft de Nederlandse overheid afgesproken dat er in 2040 nog maximaal 5 procent van de volwassen bevolking mag roken. „Als je dat wilt halen, moet je zeker zorgen dat er geen jonge rokers bijkomen”, zegt Talhout.

Verslavende stof

In 2018 had 3,1 procent van de volwassen Nederlanders ooit een e-sigaret geprobeerd. Dat cijfer verschilt nauwelijks van het gebruik in de Verenigde Staten, waar 3,2 procent van de bevolking incidenteel of regelmatig een e-sigaret gebruikte. Maar in de VS neemt het gebruik onder jongeren sterk toe; van 11,7 procent in 2017 naar 20,8 procent in 2018. Dat baart extra zorgen omdat dit gaat om een groep die eerder nooit gerookt heeft, maar via het dampen in aanraking komt met nicotine, de verslavende stof uit sigaretten. Of het gebruik onder jongeren in Nederland ook zo hard stijgt, is nog niet duidelijk. Volgens Esther Croes, onderzoeker van het Trimbos Instituut, blijkt uit de laatste jaarlijkse peilingen wel „dat veel meer jongeren experimenteren met de e-sigaret dan met de gewone sigaret.”

Ook Croes maakt zich zorgen dat de e-sigaret rookverslaving in de hand werkt. Ze wijst op onderzoek van neurobioloog Huib Mansvelder van de Vrije Universiteit, waaruit blijkt dat adolescente ratten extra gevoelig zijn voor nicotineverslaving. „Dat zou een verklaring kunnen zijn waarom juist jongeren die een paar keer een e-sigaret hebben gebruikt meer geneigd zijn om te gaan roken. De zorg bestaat dat blootstelling aan nicotine op heel jonge leeftijd het brein al zo gevoelig maakt dat jongeren op latere leeftijd veel sneller een tabaksverslaving ontwikkelen.”

Angst voor de Juul

In Amerika is het vapen onder jongeren in een stroomversnelling geraakt door de populariteit van de Juul (in het Engels uitgesproken als ‘jewel’). Die is in Nederland nog niet op de markt, maar deze week werd het apparaatje al wel in België geïntroduceerd. In de VS loopt het nicotinegehalte van de vloeistof die erin gaat op tot 59 milligram per milliliter; in Europa is een nicotinegehalte van maximaal 20 milligram per milliliter toegestaan.

Ondanks die lagere concentratie maakt Wanda de Kanter zich zorgen dat hiermee een nieuwe generatie nicotineverslaafden gekweekt gaat worden, omdat vooral jongeren dit product zo aantrekkelijk vinden. „Ik hoop dat staatssecretaris Blokhuis [Volksgezondheid, ChristenUnie] op tijd inziet dat hij Amerikaanse toestanden kan voorkomen door dit speciaal op jongeren gerichte product aan banden te leggen”, zegt ze.

Ook Reinskje Talhout ziet een potentieel gevaar in de Juul: „In de vloeistof hiervan zitten nicotinezouten, waardoor nicotine in geprotoneerde vorm in de damp komt. Dat maakt de damp minder scherp voor de luchtwegen, en zorgt er bovendien voor dat de nicotine veel sneller in het bloed wordt opgenomen. Daardoor krijg je een snelle kick in de hersenen, vergelijkbaar met gewone sigaretten, en dat maakt het ook extra verslavend.”