Elizabeth Gilbert: 'Neem een pauze tussen de ene en de andere catastrofe'

Levenslessen Elizabeth Gilbert schrijft lichtvoetig over haar worsteling met het leven. Het levert haar miljoenen volgers op. „Ik moet de stank van de wereld op mijn huid krijgen, voor ik er iets van opsteek.

De montere levenslust van Elizabeth Gilbert komt niet voort uit escapisme, juist het tegenovergestelde: ze bekijkt alles even aandachtig, het verdriet én het plezier.
De montere levenslust van Elizabeth Gilbert komt niet voort uit escapisme, juist het tegenovergestelde: ze bekijkt alles even aandachtig, het verdriet én het plezier. Foto Hollandse Hoogte

Aanpakken, schouders eronder, wat het leven ook voor je opwerpt, je gaat er tegenaan met een glorieus doorzettingsvermogen. Je gebruikt daarbij je talent en je hersens en je laat daarbij je lichaam niet achterwege. Dansen, werken, vrijen, eten, drinken. Een gin-fizz graag!

Zo doen de hoofdpersonen uit de boeken van Elizabeth Gilbert dat, en zo doet de Amerikaanse schrijfster dat zelf ook. Als mensen naar haar inspiratiebronnen vragen, noemt ze steevast het gedicht A brief for the defense van Jack Gilbert (geen familie). Het begint met een opsomming van het leed in de wereld: „Sorrow everywhere. Slaughter everywhere”, en zegt dan ergens aan het einde: „We must have the stubbornness to accept our gladness in the ruthless furnace of this world.” Vrij vertaald: we moeten onze blijdschap koppig accepteren, ook al is de wereld meedogenloos.

Lees ook: Die ene, de ware, die ringen, dat feest

Gilbert (1969) is bekend van de autobiografische bestseller Eten, bidden, beminnen (Eat, Pray, Love) die werd verfilmd met Julia Roberts in de hoofdrol. Daarnaast schreef ze het non-fictieboek Big Magic over creatief leven en de botanische roman Het hart van alle dingen. (The Signature of All Things). Onlangs kwam haar roman Stad van meisjes (City of Girls) uit. „De levensvreugde spat van de pagina’s,” schreef NRC erover.

Gilbert is uitgegroeid tot een goeroe door haar openheid over haar persoonlijke hoogte- en dieptepunten. Ze had depressies, is twee keer gescheiden , en verloor begin 2018 haar 57-jarige partner Rayya Elias aan kanker. De openhartige manier waarop ze in liefde en rouw haar weg zoekt, leverde haar miljoenen volgers op sociale media op, vooral vrouwen. Vrouwen die ook worstelen met het leven, gescheiden zijn, of dierbaren verloren.

Gilbert kan intelligente levensinzichten lichtvoetig en grappig brengen, zodat er met haar altijd iets te huilen en te lachen valt.

„Zodra ik iemand kan helpen door iets over mezelf te vertellen zal ik dat niet laten,” zegt ze tijdens een interview via Skype. We spreken haar voorafgaand aan haar – uitverkochte – interview bij The School of Life in TivoliVredenburg in Utrecht op 21 september. Haar overkoepelende thema is ‘hoe creatief te leven’. „Creatief niet in de zin van artistiek werk maken, of schilderles nemen,” zegt ze, „maar een leven kunnen vormgeven waarin je in de eerste plaats trouw bent aan jezelf in plaats van aan de regels waarmee je bent opgegroeid.”

Ook Stad van meisjes gaat over een jonge vrouw die breekt met het traditionele leven dat haar welvarende ouders voor haar hebben uitgestippeld. Het is het coming-of-age-verhaal van Vivian Morris die het vrije leven van New York in de jaren 40 verkiest boven een studie aan een prestigieuze universiteit. Ze woont en werkt bij haar Aunt Peg, directrice van een vervallen theater dat luchthartig vertier brengt voor de arbeiders uit de buurt.

„Ze begint als naïeve, beetje egoïstische jonge vrouw die bij het minste of geringste in tranen uitbarst en eindigt als een wijze, ouwe dragonder die zich met droge ogen blootstelt aan de waarheid. Tja, dat gebeurt vanzelf als het leven steeds keihard tegen je aanbotst”, zegt Gilbert laconiek.

Lees ook de recensie over Stad van meisjes: In New York draait alles om naaien en seks

Is het echt nodig om eerst al die ellende te moeten meemaken voor je snapt waar het leven over gaat? Gilbert barst in lachen uit. „Ik ben bang van wel, sweetheart”, zegt ze. „Kijk, stommelingen leren sowieso niks, wat er ook gebeurt. Wijze mensen leren van hun fouten; genieën hebben het geluk te leren van andermans fouten. Ik ben helaas geen genie, ik kan alleen maar leren door mijn eigen ervaring: proberen, mislukken, proberen, slagen, proberen, mislukken. Het is geen intellectueel proces voor me, ik moet echt de stank van de wereld op mijn huid krijgen voor ik er iets van opsteek.”

Trouwen met een man die niet paste, kiezen voor werk dat niet paste, de ene na de andere liefdesaffaire beginnen vanuit rusteloze eenzaamheid; Gilbert struikelde net als vele anderen herhaaldelijk over haar eigen obstakels. En nog is het niet altijd makkelijk om andermans verwachtingen te negeren . „Daar moet ik voor werken.”

Slingerbeweging

Vallen en opstaan, dat is nu eenmaal het leven, stelt Gilbert. „Je vergist je als je denkt dat die slingerbeweging ooit ophoudt. Je maakt fouten, je leert je lesje, en dan bereik je een punt waarop je denkt: ‘Ah nu weet ik hoe het werkt!’, en dat is precies het moment waarop onze goede vriend het leven weer iets in petto heeft waardoor je volledig onderuitgaat.”

De montere levenslust van Gilbert komt niet voort uit escapisme, juist het tegenovergestelde: ze bekijkt alles even aandachtig, het verdriet én het plezier. Door de rouw om haar partner Rayya Elias leerde Gilbert overgave, zegt ze. Elias was vijftien jaar Gilberts beste vriendin voor ze een liefdesrelatie kregen. „Overgave betekent niet ‘passiviteit’, en ook niet ‘opgeven’. Overgave wil zeggen: er gebeurt iets dat groter is dan ik. Ik ben er onderdeel van, maar ik heb er geen invloed op. Dit gaat mijn capaciteiten te boven. Ik heb alles gedaan wat ik kon, maar ik kan niks meer doen. Het is nederigheid, geen hulpeloosheid.

„De enige manier om van rouw te genezen is je eraan overgeven, anders raak je depressief. Je denkt dat je deze pijn niet zult overleven, en daarom wil je er niks mee te maken hebben, je bent zo bang voor het verdriet dat je lichaam en geest op slot gaan. Maar het gevecht tegen de pijn richt meer schade aan dan de rouw.”

Ze heeft ontdekt „dat je je door rouw kunt laten meenemen als door een enorme golf,” zegt ze. „Just let it rock you. En dan gebeurt er iets ongelofelijks: het houdt weer op. Misschien duurt het vijf minuten, misschien twee uur, het is een storm die door je heen raast, maar op een goed moment denk je: kom, ik ga even mijn gezicht wassen, of je smeert een boterham, of de telefoon gaat over. Je bent erg moe, maar je voelt je oké. Je drinkt een kopje thee, je wast je haar. Tot de volgende golf zich weer aandient, en de volgende.”

„Er is een passage in het boek waarin Aunt Peg tegen Vivian zegt: ‘Ik weet uit ervaring dat het altijd belangrijk is even pauze te nemen tussen de ene catastrofe en de andere.’ Dat is mijn opvatting van een gepriviligeerd leven: dat je pauzes krijgt tussen je catastrofes. Voor veel mensen bestaat het leven alleen máár uit catastrofes. Die komen nooit op adem. Dus als je geluk hebt zit er wat ruimte tussen de ‘massive giant things that happen to you’.

„Op dit moment voel ik me ontspannen,” zegt ze „maar ik weet ook dat er over vijf minuten iets kan gebeuren dat het allemaal op z’n kop zet. Dat is de schoonheid en de verschrikking van het menselijke leven; dat werkelijk alles op werkelijk ieder moment werkelijk iedereen kan overkomen.”

Aan het eind van Stad van meisjes zegt Vivian: „Ik vond mijn weg naar de leuke dingen weer terug. Ik ben mijn verdriet te boven gekomen zoals mensen dat uiteindelijk gewoonlijk doen, niet op de laatste plaats omdat ik geen aanleg heb voor melancholie en wanhoop. Ik ben goddank niet geneigd tot zwartgalligheid.”