Hét middel voor een ijzeren concentratie: muziek die nergens op lijkt

Muziek Concentratie- of slaapproblemen? Zet eens muziek op die gemaakt is om niet naar te luisteren. „De wereld om mij heen verdwijnt.

Beeld Istock

Galmende tonen, samengesmolten geluiden, onbestemde melodieën. Synthetische geluiden golven evenwichtig op en neer. Dansende pianoklanken doen denken aan wuivende bomen. Het geheel vormt een landschap van muziek en cijfert de omgeving weg. Een decor om volledig op te gaan in datgene waar je op wil focussen.

Spotify-afspeellijsten met namen als ‘music for concentration’ hebben meer dan een miljoen abonnees en sinds kort beslaat ‘meditatie’ een eigen genre in de streamingdienst. Op YouTube vind je met zoektermen als ‘brain food’ en ‘deep focus’ urenlange tracks voor meer ‘brainpower’. Muziek die speciaal gemaakt is om niet naar te luisteren, maar om te helpen focussen, is populair. Tijdens het studeren, bijvoorbeeld, maar ook om in slaap te komen of bij het mediteren. Soms gaat dit onder begeleiding van een instruerende stem, vaak is de muziek op zichzelf voldoende om de luisteraar in een flow te brengen.

Studente communicatiewetenschappen Lisa Janssen (21) uit Amsterdam zweert bij dit soort muziek en studeert niet meer zonder. „Het is hét middel voor een ijzeren concentratie. De wereld om mij heen verdwijnt - inclusief de mensen die wild op hun toetsenbord rammen of een zak wortels als tussendoortje hebben meegenomen naar de bibliotheek. Bovendien vergeet ik de tijd: voor ik het weet zijn er drie uur verstreken waarin ik geen moment doelloos door mijn Facebook heb zitten scrollen.” Ook studente politicologie Lotte Geukes (20) uit Amsterdam maakt dankbaar gebruik van het genre. Via apps als Calm en Headspace wiegen zware, langzame tonen haar in slaap. „Vooral wanneer er een todo-lijst in mijn nek hijgt, biedt deze muziek uitkomst. Mijn ademhaling vertraagt, gepieker vervaagt en ik dommel langzaam weg.”

Hoe vind je de juiste muziek om te studeren, te sporten of om gewone filmbeelden spannend te maken? Met speciale software.

Muzikant Rufus van Baardwijk (28) viel de toenemende vraag naar dit soort muziek op. „Mindfulness en meditatie zijn hartstikke in”, zegt Baardwijk. „En al die yoga- en medidatiescholen hebben natuurlijk muziek nodig voor tijdens de lessen.” Samen met yoga-fanaat David Rick (33) schrijft hij focusmuziek onder de naam Medistate. Veel yogascholen halen het materiaal van streamingdienst YogiTunes, een soort Spotify voor yogi’s. Ze zien er een gat in de markt in, en „het inspelen en bewerken werkt ook enorm meditatief”, zegt Van Baardwijk. „We zijn er al twee keer bij in slaap gevallen.”

Niks laten gebeuren

Misschien is de muziek rustgevend om te maken, dat maakt het nog niet gemakkelijk. „De muziek mag nergens over gaan,” legt componist en docent compositie aan de Hogeschool voor de kunsten Utrecht Bart Delissen uit. „Dat is als componist knap lastig: voordat je het weet maak je een statement, of wek je een emotie op.” Door dit te vermijden druist de muziek in tegen de alom heersende muziekleer. „Componeren gaat normaliter over spanningsopbouw, iets laten gebeuren, het communiceren van een boodschap.” Deze dingen komen concentratiemuziek niet ten goede. „Bij een muzikaal contrast heeft het brein de neiging daar informatie in te zien. Dat maakt dat je naar de muziek gaat luisteren.” Geslaagde concentratiemuziek trekt zo min mogelijk de aandacht.

Door het verhalende karakter van andere genres schieten deze voor Lisa Janssen te kort. Ook rustige klassieke muziek. „Dan hoor ik het gekraak van een piano, of verandert ineens het volume of het tempo. Dat leidt af. Studeermuziek moet zo oninteressant mogelijk.” Voor Lotte Geukes geldt ook: hoe saaier hoe beter. „Ik luister deze dingen puur functioneel, ik vind het niet per se mooi. Ik zou ook niet weten naar wie ik aan het luisteren ben.” Toch is de nietszeggende muziek te prefereren boven absolute stilte. „Stilte is te statisch”, zegt Delissen. „De truc is om factoren te creëren die blijven herhalen. Er moet constant iets doorkabbelen. Net als een beekje.” Dat de bescheiden achtergrondklanken ons in productieve wonderen en schone slapers veranderen, heeft een neurologische verklaring. Neuropsycholoog Erik Scherder: „De muziek komt binnen in de hersenstam. Daar worden allerlei vitale functies geregeld zoals de hartslag, ademhaling en bloeddruk. Het ritme van die functies synchroniseert met het ritme van de muziek. Vandaar dat muziek met een lage frequentie zo rustgevend werkt.”

Lees ook: Word je productiever van muziek luisteren tijdens het werk?

Die ontspanning komt niet alleen de nachtrust ten goede, maar leidt ook tot meer productiviteit. Als we ontspannen zijn, zegt Scherder, is de hersenschors beter in staat om creatief en logisch na te denken. Bij stress blokkeert de boel juist en is het lastig om te focussen.

Maar waarom dan niet gewoon naar de opname van een beekje luisteren? Of een knisperend haardvuur, trommelende vingertoppen of zingende walvissen? Deze opnames brengen sommige mensen rust, maar drijft andere luisteraars juist tot waanzin. Dit komt volgens Delissen doordat je hier concrete dingen hoort waar mensen verschillende associaties bij hebben. „Concentratiemuziek, en dan met name het soort met samengesmolten, synthetische klanken, is zo abstract dat het volledig losstaat van ieders referentiekader. Dit maakt de muziek minder sturend dan bijvoorbeeld natuurgeluiden.” Scherder beaamt dit. „Als je ooit ruzie hebt gehad bij zo’n beekje, zul je je er niet erg vreedzaam van gaan voelen.”

Correctie (20 september 2019): In een eerdere versie van dit artikel was de naam van Bart Delissen foutief geschreven als Bas Delissen.