Criminele dreiging zet diensten onder druk

Beveiliging Door de moord op advocaat Derk Wiersum zal de vraag naar persoonsbeveiliging toenemen. Kunnen de verantwoordelijke diensten, die de afgelopen jaren ongunstig in het nieuws kwamen, dit wel aan?

Jos Wienen, burgemeester van Haarlem, tijdens een demonstratie als steunbetuiging voor de bedreigingen aan zijn adres.
Jos Wienen, burgemeester van Haarlem, tijdens een demonstratie als steunbetuiging voor de bedreigingen aan zijn adres. Foto Remko de Waal/ANP

Extra beveiliging voor officieren van justitie, advocaten en anderen die betrokken zijn bij de zaak-Taghi. Dat was een van eerste maatregelen die minister Ferdinand Grapperhaus (CDA, Justitie) nam nadat woensdagochtend Derk Wiersum, de advocaat van kroongetuige Nabil B., in Amsterdam was doodgeschoten.

De maatregel zet het volle licht op twee organisaties die de laatste jaren niet louter gunstig in het nieuws kwamen: de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging (DKDB) en de Dienst Bewaken en Beveiligen (DBB).

Lees ook: Moord op advocaat legt risico’s bloot die strafpleiters lopen

De eerste doet het werk op straat. De DKDB verzorgt de bewaking van personen en gebouwen en is bekend van de ‘mannen met oortjes’ rond Geert Wilders. De dienst valt onder de politie, en wordt betaald uit belastinggeld. Hoeveel geld er jaarlijks naar de DKDB gaat, is onbekend. Vast staat dat het veel is, en dat het bedrag de laatste jaren spectaculair is gestegen.

De DBB doet vooral het denkwerk achter het bureau. Deze dienst maakt dreigingsanalyses voor personen die voor beveiliging in aanmerking komen. De DBB is onderdeel van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), gehuisvest in de Justitietoren in Den Haag. De NCTV kreeg woensdag kort na de moord van Grapperhaus het voortouw bij het organiseren van de beveiliging.

De DKDB kwam vorig jaar augustus in het nieuws toen vakbonden aandacht vroegen voor de toegenomen werkdruk. Het aantal te beveiligen personen groeide met burgemeesters als Jos Wienen in Haarlem, journalisten als John van den Heuvel, het aanbod van bewakers bleef sterk achter. Daarnaast waren er verschillende incidenten die de reputatie van de DKDB bezoedelden. Zo stond Wilders-beveiliger Faris K. vorig jaar voor de rechter. K. had derden verteld over de beveiliging van de woning van Wilders en over voertuigen die voor zijn beveiliging werden gebruikt. Hij kreeg zeven maanden cel.

Om aan het personeelstekort van de DKDB tegemoet te komen, kwam Justitie in augustus 2018 met een noodplan: binnen twee jaar (tot eind 2020) moesten er honderd mensen bij. December vorig jaar rapporteerde Grapperhaus aan de Kamer dat er 73 fte’s aan vacatures openstonden, op een totaal van 392 voltijdwerknemers. Dat het langzaam gaat, bevestigt Justitie.

Verleidingen

De Politieacademie, waar de nieuwe mensen worden opgeleid, staat door het personeelstekort onder grote druk om cursisten met een verkorte opleiding (basisdiploma) naar de DKDB te sturen. Dat roept vragen op: in hoeverre zijn deze – vaak jonge – cursisten straks bestand tegen de stress van het bestaan van bewaker van bijvoorbeeld een officier van justitie? En zijn ze bestand tegen de verleidingen van het geld dat maffiose organisaties te bieden hebben voor informatie over hun ‘target’?

„Belangrijke vragen”, zegt Jan Struijs, hij is voorzitter van de grootste politiebond NPB. „Juist daarom wordt bij de opleiding aan selectie en screening veel aandacht besteed. Keerzijde daarvan is wel dat de tussentijdse uitval op de opleiding hierdoor betrekkelijk hoog is.”

Struijs is vooral bezorgd over de dilemma’s waarmee de bewakers van de toekomst te maken krijgen. Als de trend doorzet dat er meer advocaten en journalisten bewaakt moeten worden, brengt dat nieuwe eisen voor hun begeleiders met zich mee, aldus de NPB-voorzitter. „Kunnen die bijvoorbeeld zorgvuldig omgaan met vertrouwelijkheid, zoals het contact van de advocaat met cliënten of de omgang van de journalist met zijn of haar bronnen?”

NCTV en advocatenorganisties maken zich hier minder zorgen over. De NCTV zegt dat het probleem van het beschermen van vertrouwelijkheid ook speelt bij politici en bestuurders. „Nieuw is dat dus niet.”

Ook deken van de Amsterdamse Orde van Advocaten Evert-Jan Henrichs ziet „geen onoverkomelijke problemen”. „We zijn juist blij dat de overheid de veiligheid van advocaten zeer serieus neemt.” Dat bleek volgens hem nog eens tijdens het gesprek van advocatenorganisaties met de ministers Grapperhaus en Dekker, waarbij Henrichs aanwezig was. Of er advocaten zijn die hebben gevraagd om extra bescherming, is niet bekend.

De woordvoerder van de NCTV erkent de problemen in de personeelsvoorziening rond de bewaking van personen. Hij zegt echter ook dat er bij acute nood, zoals woensdag na de moord op Derk Wiersum, meteen capaciteit vrij kan worden gemaakt. Hoe dat precies gebeurt, en in hoeverre dat ten koste gaat van de veiligheid van anderen die worden bewaakt, wil de woordvoerder niet zeggen.

Wel beklemtoont de NCTV dat de nieuwe maatregelen niet automatisch betekenen dat officieren en advocaten dezelfde – zeer dure – 24-uurs bewaking krijgen als Geert Wilders. De marktprijzen voor het inhuren van bodyguards variëren van 75 tot 150 euro per uur, blijkens de website van een commerciele aanbieder.

Tot de lichtere maatregelen behoren een camera voor de huisdeur, een politieauto die regelmatig langsrijdt, of politie die aanwezig is bij een openbaar optreden, zichtbaar of onzichtbaar.

Heel zichtbaar is de Koninklijke Marechaussee, die nadrukkelijk bij de nieuwe beveiliging betrokken gaat worden. Leden van de Marechaussee bewaken nu al bijvoorbeeld het Binnenhof in Den Haag. Zij dragen veel zwaardere wapens dan de politie. Grapperhaus noemde de Marechaussee woensdag als een van de organisaties die deel gaat uitmaken van het team van de NCTV. Of dat betekent dat de ‘blauwe baretten’ voortaan rechtbanken gaan bewaken, moet blijken.

Omschakeling

Hoezeer Justitie, waartoe de DBB behoort, werd overvallen door de dreiging vanuit de onderwereld, blijkt uit de woorden van Ferdinand Grapperhaus in zijn eerder genoemde brief aan de Tweede Kamer uit december 2018. Om meer zicht te krijgen op de „ontwikkelingen binnen de georganiseerde criminaliteit”, schrijft de minister, heeft hij „een korte literatuur- en media-analyse laten uitvoeren”. Grapperhaus schreef dit iets meer dan een half jaar na de moord op de broer van kroongetuige Nabil B. En kort nadat naar buiten was gekomen dat leden van de cocaïnemaffia hadden overwogen officier Koos Plooij om te brengen.

De omschakeling die de DBB moet maken nu er nieuwe maatregelen van kracht worden, doet denken aan de maanden na de moord op Pim Fortuyn. Nadat de politicus in mei 2002 was doodgeschoten, kwamen er nieuwe criteria voor bewaking en beveiliging van bedreigde personen. Het ging niet meer om concrete dreiging in de vorm van geuite dreigementen of bepaalde handelingen, maar om voorstelbare dreiging. Op grond daarvan werden er sneller maatregelen genomen voor politici, zoals twee jaar geleden nog voor Thierry Baudet. Nadat zijn woning was beklad door een actiegroep, kwam er cameratoezicht bij zijn voordeur en hield de politie een oogje in het zeil. Mogelijk gaat advocaten, officieren en rechters hetzelfde overkomen.