Een nieuwe plek om te zijn in Rotterdam: Buitenplaats Brienenoord

Stadsontwikkeling Op het eiland van Brienenoord opent een nieuwe Buitenplaats, herrezen uit een pand dat er bijna een eeuw stond.

Leerlingen van Codarts dans repeteerden al op de Buitenplaats, waar binnen (foto onder) de oude spanten goed te zien zijn.
Leerlingen van Codarts dans repeteerden al op de Buitenplaats, waar binnen (foto onder) de oude spanten goed te zien zijn. Foto’s Sander Zweerts de Jong (boven) en Riccardo De Vecchi (onder)

Is het een enorme kas, is het een geheim laboratorium, is het een ruimteschip? Nee, het bijzondere nieuwe gebouw op het eiland Brienenoord is wat je krijgt als je een kamphuis uit de jaren ’30 uit elkaar haalt en met de onderdelen gaat legoën. Vrij letterlijk zelfs. Architectenbureau Superuse Studios had alle nog bruikbare delen van het oude gebouw op schaal uitgeprint. En stichting Grondvesten, die het gebouw gaat uitbaten, belegde vervolgens wat sessies met geïnteresseerden en mogelijke gebruikers. Brainstormen en ondertussen een gebouw knutselen, Rineke Kraaij verkneukelt zich nog als ze erover vertelt.

Kraaij is één van de initiatiefnemers van Buitenplaats Brienenoord, zoals de plek heet. Het idee om iets te doen met het verwaarloosde pand ontstond tijdens Zicht op Rotterdam, een werkweek die de stichting daar in 2014 organiseerde, waarbij Rotterdammers werd gevraagd na te denken over de toekomst van hun stad.

Mede-initiator van de Buitenplaats Maurice Specht over de ‘zachtere’ oevers.

Het pand werd toen nog beheerd door de inmiddels volwassen kinderen van de welzijnswerkers die daar hadden gewerkt. Zij hadden de beste herinneringen aan de plek waar ze zoveel weekenden en zomervakanties hadden doorgebracht: een groot, stil groen eiland dat deels onder de Brienenoordbrug ligt, en vanaf Zuid te bereiken is via een gammel bruggetje.

Zomerkampgebouw

Het gebouw was ooit een tijdelijk onderkomen voor Turkse marine-officieren die toezicht hielden op de bouw van schepen voor hun vloot door Wilton-Fijenoord. Toen stond het nog ergens op de werf van Wilton-Fijenoord, maar in de jaren ‘30 werd het verplaatst naar het eiland van Brienenoord door zestig werkloze jongeren. Op het eiland werd het paviljoen onder toeziend oog van befaamd wederopbouw-architect Jo van den Broek weer opgebouwd als een van de zomerkampgebouwen van De Arend, een instituut voor de ‘rijpere jeugd’. Doelgroep van het instituut was specifiek de jeugd – de jongens – van Zuid die buiten de zuilen viel, de ‘ongeorganiseerde jeugd’. Later kwam daar nog De Zeemeeuw bij, voor de meisjes. De plek heeft decennia gefunctioneerd als activiteiten- en kampeerhuis voor jongeren, maar het stond inmiddels ook al even leeg. De beheerders wilden graag dat stichting Grondvesten na de geslaagde week in 2014 het beheer overnam, en zo is het ook gegaan.

Binnen zijn de oude balken en spanten goed te zien. Foto Riccardo De Vecchi

Die overdracht had wel wat voeten in de aarde. Het vastgoed was eigendom van de gemeente, maar bleek nergens in de boeken te staan. Dat was het begin van ingewikkelde overleggen met verschillende gemeentelijke diensten. Stadsontwikkeling kwam na een bouwkundige keuring tot de conclusie dat het acuut dicht moest. Het keuringsrapport meldde dat renovatie („De hele gevel vol met Trespa platen”, zegt Kraaij) 3 ton zou kosten. „Of wij het pand daarna tegen marktconforme huur wilde huren, vroeg stadsontwikkeling.”

Zo gaat het vaak, zegt Kraaij: de gemeente nodigt burgers uit om mee te denken en te werken, maar als zo’n burgerinitiatief dan een oud pand vindt, moet er marktconform betaald worden. De gemeente zag ook wel dat dat onhaalbaar was, dus gingen de directeuren Maatschappelijke Ontwikkeling (MO) en Stadsontwikkeling (SO) samen naar dit geval kijken. De uitkomst was dat de stichting van SO de sloopwaarde van het pand kreeg, 50.000 euro, en eenzelfde bedrag van MO erbij.

Oogstkaart

Superuse Studios (‘Where recycling meets design’) maakte een zogenoemde oogstkaart van het gebouw: welke balken, planken, kozijnen zijn nog te gebruiken. „70 procent van wat er nu staat komt uit het oude gebouw”, zegt Kraaij. Op één van de enorme ruiten die door de bomen uitzicht geven op de Maas is nog vaag de naam Verhagen te zien, van de snackbar waar de ruit eerst in zat. Het ontwerp van het wonderlijke, bolle gebouw kwam deels voort uit de brainstormsessies, zegt Kraaij. Er waren praktische eisen: er moest 100 man in kunnen, er moest een werkplaats komen, en een atelier. „We wilden ook het verschil tussen binnen en buiten zoveel mogelijk opheffen: veel deuren, veel glas. Als het niet regent, ben je buiten, is het idee.” Daarnaast is de inrichting bewust ‘onbepaald’: een fraaie houten vloer, grote lege ruimte. Zo nodigt het mensen uit zelf iets te bedenken, zegt Kraaij. „Je kunt je het pand toe-eigenen, er is ook altijd nog wat te doen.”

Bouwen met restmaterialen

Het nieuwe gebouw is grotendeels door vrijwilligers gemaakt. „We wilden de geschiedenis herhalen en werkloze jongeren bij de bouw betrekken. Dat bleek moeilijk, maar er hebben wel bijvoorbeeld mensen uit IJsselmonde meegewerkt die een tegenprestatie voor hun uitkering moesten leveren.”

Deze week gaat Buitenplaats Brienenoord open. Het centrale thema van de plek is het denken, spelen en werken rondom de toekomst, voor alle leeftijden, zegt Rineke Kraaij. Onder de titel Vanaf Hier is de plek open voor iedereen, elke vrijdag. Tien keer per jaar organiseert de stichting een Ideale Vrijdag, de andere vrijdagen kunnen mensen langskomen en zelf iets verzinnen. „Je kan op ieder moment van de dag kunt instappen, zodat je niet van tevoren hoeft vast te leggen.” En de zomerkampen komen terug. „Toch de oorsprong van het gebouw!” Daarnaast kunnen organisaties de plek huren voor heidagen, toneel, repetities, noem maar op, zegt Kraaij. „Maar niet voor bruiloften enzo, het moet wel ergens over gaan.”