Chimpansees troosten moeder van doodgeboren aapje

Primatologie Niet alleen na conflicten verlenen chimpansees troost, ook na het verlies van een kind krijgt de moeder extra aandacht.

Chimpansees in de kolonie van Burgers Zoo in Arnhem.
Chimpansees in de kolonie van Burgers Zoo in Arnhem. Foto VidiPhoto

Dat chimpansees schudden aan een net overleden soortgenoot en daarbij ook andere tekenen van ongeloof en rouw vertonen was al langer bekend, maar nu is in de beroemde chimpanseekolonie van Burgers’ Zoo in Arnhem aangetoond dat chimpansees de moeder van een doodgeboren kind in de maanden na de fout gelopen bevalling meer dan twee keer zo veel steun en aandacht geven dan te verwachten was. Het gaat daarbij om extra veel gevlooid en omarmd worden, en zelfs ook kussen en een vinger in de mond steken – een bekend gedragsrepertoire dat bekend is van chimpanseeverzoeningen en van troost van verliezers van conflicten.

Het is voor het eerst dat het troostproces na een sterfgeval zo nauwkeurig is geobserveerd. Dat schrijft een groep primatologen, grotendeels verbonden aan de Universiteit Utrecht, deze maand in Primates. De groep stond onder leiding van Zoë Goldsborough, met als andere leden Kayla Kolff, Christine Webb, Frans de Waal en Edwin van Leeuwen. Bij de analyse van de observaties werd onder meer gecorrigeerd voor vruchtbaarheid omdat die factor de aandacht voor een vrouwtje behoorlijk kan verhogen. De chimpanseegroep in Arnhem is beroemd omdat het een van de weinige is waarin meerdere mannetjes verblijven, waardoor een meer natuurlijke sociale structuur mogelijk is. Ook hebben ze veel ruimte op het chimpansee-eiland.

Op het lichaam gekust

In het half jaar dat de mensapenkolonie nauwkeurig in de gaten werd gehouden, werd geen enkele keer gezien dat Moni, de moeder van het doodgeboren kind, op de mond werd gekust, behalve op de dag na de misgeboorte. Op die dag werd zo ook nog eens zes keer op het lichaam gekust, eveneens een zeldzame gebeurtenis.

De primatologen zagen een bijzonder sociaal proces in beweging komen, want opvallend was dat Moni de meeste steun kreeg van groepsgenoten die tot dan toe niet bijzonder vriendschappelijk met haar waren. De meeste aandacht kreeg ze van twee vrouwen, waarvan er een – opvallend genoeg – zelf jaren eerder ook een doodgeboren kind had gehad. Deze chimpanzee, Tushi, had na de bevalling ook al bijzondere aandacht voor het doodgeboren jongetje getoond.

Dood kind in haar handen

Het intensieve troosten van Moni had mogelijk een onverwacht bijeffect voor een ander vrouwtje, Jimmie. Uit de analyses kwam namelijk naar voren dat ook Jimmie na de bevalling – waar ze verder niks mee te maken had – ineens veel meer aandacht van anderen kreeg, vooral van de vrouwtjes Tusua en Moniek. En die twee zijn weer respectievelijk zus en dochter van de twee vrouwtjes die de meeste aandacht aan Moni gaven. Mogelijk kregen die twee door de troostactie wat minder aandacht en verlegden zij hun sociale activiteiten enigszins, waarvan dus Jimmie profiteerde.

De doodgeboorte gebeurde in januari 2018, twee maanden nadat de intensieve observaties van de vijftien chimpansees in Arnhem waren gestart, vier dagen per week, met per dag minstens 90 minuten groepsobservatie en 10 minuten per groepslid. Op die ochtend zagen de primatologen Moni met een dood kind in haar handen. Moni wilde het lichaam niet afgeven. De volgende dag werd het bemachtigd door Tushi, die het een dag later liet vallen, waarna het onderzocht kon worden.

Correctie (19 september 2019): in een eerdere versie was de vermelding van de auteurs van de studie onvolledig. Dat is verbeterd. Verder is in de passage over de groepsgenoten die eerder niet bijzonder vriendschappelijk met de moeder waren het voor de betekenis cruciale woordje ‘niet’ toegevoegd.