Sinterklaasjournaal voltooit aftocht Zwarte Piet

Intocht Sinterklaas De laatste Zwarte Piet is uit de draaiboeken voor de landelijke Sinterklaasintocht verwijderd, maakte de NTR dinsdag bekend. „Deze stap is de uitkomst van een geleidelijke ontwikkeling, die een aantal jaren nodig heeft gehad.”

Een roetveegpiet
Een roetveegpiet Foto Robin Utrecht/ANP

„Dit is een historische dag!” zegt een blije Jerry Afriyie van actiegroep Kick Out Zwarte Piet. De activist, die sinds 2011 actievoert tegen de knecht van Sinterklaas, hoorde dinsdag dat Zwarte Piet verdwijnt uit het Sinterklaasjournaal en uit de bijbehorende landelijke intocht.

In het jaarlijkse kinderprogramma, dat op 11 november weer begint, komen voortaan alleen nog roetveegpieten voor. Dat heeft publieke omroep NTR besloten, in samenspraak met de gemeente Apeldoorn, waar dit jaar de intocht plaatsheeft. Kick Out Zwarte Piet gaat niet demonstreren in Apeldoorn. Wel in andere steden waar Zwarte Piet verschijnt.

Sinds de televisie in 1955 de aankomst van Sinterklaas filmde, en zo de traditie van de landelijke intocht begon, is dit de eerste keer dat Zwarte Piet niet op de nationale televisie zal verschijnen. Eerder stopten de sinterklaasprogramma’s van commerciële zenders RTL en Nickelodeon al met Zwarte Piet.

Racistische karikatuur

Het einde van Zwarte Piet is het gevolg van toenemende druk van tegenstanders, die de zwart geschminkte clown beschouwen als een racistische karikatuur. De acties tegen Zwarte Piet zorgden de laatste jaren voor een felle tegenreactie van mensen die Zwarte Piet als een dierbare traditie beschouwden, die volgens velen van hen niets met racisme van doen zou hebben. In 2017 blokkeerden voorstanders een snelweg in Friesland om te voorkomen dat drie bussen met anti-Zwarte Piet-demonstranten bij de intocht in Dokkum aankwamen. Bij de plaatselijk intochten in Eindhoven en Rotterdam werden in 2018 demonstranten ook belaagd door voorstanders.

Het eerste Sinterklaasjournaal uit 2001:

Verdwijnt nu Zwarte Piet helemaal uit Nederland? Niet per se. Amsterdam en Rotterdam deden Zwarte Piet al in de ban, maar zeker buiten de Randstad zijn nog overal intochten met Zwarte Piet. Volgens een peiling van onderzoeksbureau I&O Research uit 2018 wil ongeveer vijftig procent van de bevolking dat Zwarte Piet niet verandert. Antropoloog Markus Balkenhol, onderzoeker aan het Meertens Instituut te Amsterdam, acht het goed mogelijk dat Zwarte Piet bij regionale intochten blijft bestaan: „Televisie is niet altijd leidend meer. In de sociale wetenschappen geldt het idee dat massamedia - kranten in de negentiende eeuw en televisie in de twintigste eeuw - cruciaal zijn in het verbeelden van de natie. Dat blijkt niet altijd te kloppen. Het kan zijn dat mensen buiten de Randstad Zwarte Piet juist nog meer gaan omarmen, als onderdeel van hun regionale identiteit.”

Zwarte Piet is volgens Balkenhol terecht gekomen in de oude strijd van de Randstad tegen de rest van het land. „Mensen in de provincie hebben het gevoel dat de Randstad hen van alles opdringt, zoals windmolens, de roetveegpiet en andere moderniseringen.” Dat was volgens hem ook te zien aan het protest rond de Sinterklaasintocht in Dokkum van 2017.

Zwarte Piet is een ingewikkeld nationaal symbool, stelt Balkenhol: „Zwarte Piet is tot nationaal symbool verheven, maar dat leidt niet tot nationale cohesie. Integendeel. Als niet iedereen zich in zo’n symbool herkent, als het verdeelt in plaats van verenigt, heb je een probleem. Daar komt die strijd vandaan.”

Roetveegpiet verovert terrein op scholen in steden

De tegenstanders van Zwarte Piet beschouwen hem als een racistische karikatuur. Zal, nu Zwarte Piet van televisie verdwijnt, ook het racisme in Nederland afnemen? Balkenhol: „Zo makkelijk gaat dat niet. Enerzijds zie je dat er meer racistische uitingen zijn, via sociale media. Anderzijds zie je dat meer mensen zich bewust zijn van racisme. De Zwarte Piet-discussie heeft een gesprek over racisme op gang gebracht dat daarvoor niet mogelijk was. Dat er überhaupt racisme bestaat in Nederland vond men een tamelijk absurde gedachte.”

Huispiet gaat weg

Vele gemeentes zeiden lange tijd dat ze naar het Sinterklaasjournaal keken om te weten wat ze moesten doen bij hun eigen intocht: zwarte pieten, roetveegpieten (die niet zwart zijn, maar een paar vegen op de wang hebben), of een mengvorm. Het Sinterklaasjournaal wilde echter niet leidend zijn, maar wilde de ontwikkeling volgen.

In 2014 volgde de eerste witte piet in het Sinterklaasjournaal. Pieten zijn niet zwart van geboorte, zo beleed het programma, maar worden zwart van de schoorsteen. Hierna volgden jaargangen waarin steeds vaker roetveegpieten waren te zien, naast zwarte pieten. Van de vaste cast was vorig jaar alleen Huispiet nog over als klassieke zwarte piet. De woordvoerder van de NTR: „Deze stap is de uitkomst van een geleidelijke ontwikkeling, die een aantal jaren nodig heeft gehad.”

Ook binnen het Sinterklaasjournaal speelde de discussie. Ze zorgde ervoor dat de Hoofdpiet (Erik van Muiswinkel) en Pietje Paniek (Jochem Myjer) vertrokken. De baas van het journaal stelde de positie van presentatrice Dieuwertje Blok ter discussie toen zij zich voorzichtig tegen Zwarte Piet uitliet. Met Zwarte Piet verdwijnt nu ook de Huispiet (Maarten Wansink). Hij was altijd voorstander van Zwarte Piet en vertrekt omdat hij, volgens de NTR, de ontwikkeling te snel vindt gaan. Wansink zat bij het Sinterklaasjournaal sinds het begin in 2001. Hij was samen met Dick van den Toorn (Wellespiet) de langst zittende Piet. Wellespiet is een paar jaar geleden al veranderd in een roetveegpiet.