Poetin aast nu ook op Wit-Rusland

Wit-Rusland Rusland en Wit-Rusland sluiten een akkoord over diepe economische integratie. Beetje bij beetje vergroot Moskou zijn invloed.

De Russische president Poetin (links) spreekt deze zomer met zijn Wit-Russische ambtgenoot Loekasjenko.
De Russische president Poetin (links) spreekt deze zomer met zijn Wit-Russische ambtgenoot Loekasjenko. Foto MIKHAEL KLIMENTYEV/SPUTNIK/KREMLIN POOL/EPA

Kommersant sprak van samenwerking op het niveau van een ‘federale staat’.

De Russische kwaliteitskrant had een primeur deze week: Rusland en Wit-Rusland zijn het eens over een programma dat voorziet in vergaande economische integratie.

Het akkoord is nog niet ondertekend, maar Kommersant had de tekst al ingezien. Vanaf 1 april 2021 krijgen Rusland en Wit-Rusland één belastingwet en er komt op termijn één Burgerlijk Wetboek, schrijft de krant. Rusland en Wit-Rusland krijgen één kadaster, een gelijkvormig sociaal stelsel en er komt één handelsbeleid. Hoewel beide landen hun eigen munt houden, zullen hun centrale banken monetair beleid gaan afstemmen en komt er een gezamenlijk betaalsysteem. Bovendien is het de bedoeling dat er één gezamenlijke toezichthouder komt voor de energiemarkt, voor overheidsaankopen, voor landbouwbeleid, en voor de rechten van consumenten. Als dat allemaal gerealiseerd wordt, zal een niveau van economische integratie worden bereikt dat die van de EU overstijgt, aldus Kommersant.

Het klinkt prachtig, maar de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko zal in december niet vrolijk naar Moskou afreizen om zijn handtekening te zetten. De afgelopen jaren is zijn land onder steeds grotere druk gekomen van grote broer Rusland. Het akkoord over economische samenwerking, zegt de Wit-Russische analist Arsen Sivitski, is voor Moskou de opmaat naar méér. „Het is verstandig van Rusland het accent te leggen op de economie. Maar in feite streeft het Kremlin naar militaire en politieke integratie van de twee landen.”

Boris Jeltsin

Op papier bestaat al een Russisch/ Wit-Russisch staatsverband. In december 1999 tekenden Loekasjenko en de toenmalige Russische president Boris Jeltsin een verdrag dat voorziet in de oprichting van een uniestaat. Dit was de bekroning van een reeks strategische deals waarin Loekasjenko de jonge natie stevig verankerde in de Russische invloedssfeer. In ruil daarvoor kreeg Minsk toegang tot de Russische markt en kwijtschelding van de exporttarieven op Russische olie en gas – waardoor de Wit-Russen 30 procent onder de marktprijs betalen. ‘Uniestaat’ bleef verder vooral een dode letter – met stilzwijgende instemming van beide hoofdsteden.

Tot een klein jaar geleden. In december meldde persbureau Interfax dat de Russische vicepremier Dmitri Kozak zijn Wit-Russische collega Igor Ljasjenko een „ultimatum” had gesteld: als hij nog aanspraak wilde maken op energiekortingen, dan zou Wit-Rusland eindelijk haast moeten maken „met principiële besluiten over het tempo en de richting van de integratie van Rusland en Wit-Rusland in het kader van de Uniestaat”.

De Wit-Russische soevereiniteit is voor president Loekasjenko de rode lijn

Volgens Arsen Sivitski schuilt achter dit ‘ultimatum’ een fundamentele verschuiving van Moskous strategische doctrine – van economische samenwerking en soft power naar militaire interventie. „Het Russische bbp is niet meer dan 1,5 procent van de wereldeconomie. Maar op defensiegebied is Rusland nog steeds een wereldspeler. Sinds 2014 zet het Kremlin vooral in op militaire macht.”

De oorlog in Oekraïne en de Russische interventie in Syrië zijn er het directe gevolg van. Ook in de verhoudingen met Wit-Rusland is Moskou in 2015 „de Rubicon overgestoken”, zegt analist Sivitski. Premier Dmitri Medvedev kondigde aan dat er een Russische luchtmachtbasis zou komen op Wit-Russisch grondgebied – een wens die door Loekasjenko vriendelijk werd afgewimpeld. Moskou stelde daarna voor de gezamenlijke defensie onder Russisch commando te brengen – voorstellen die door Minsk werden genegeerd.

Zesde termijn

Maar Loekasjenko kan niet alleen maar ‘nee’ verkopen. Moskou is bezig met een belastinghervorming waarbij de exportheffingen op energie verdwijnen en de Russische oliebedrijven direct worden aangeslagen op de winning van olie en gas. Zo verdwijnen de kortingen voor Minsk.

Volgend jaar zijn er in Wit-Rusland verkiezingen en gaat Loekasjenko (aan de macht sinds 1994) op voor zijn zesde termijn. De voormalige sovchoze-directeur is gewend met Noord-Koreaanse meerderheid te winnen en heeft daarom weinig trek in economische rampspoed in de vorm van hoge energieprijzen.

Lees ook: Let op. Poetin aast nu op Wit-Rusland

Ook Moskou staat onder tijdsdruk. In 2024 loopt de termijn van president Vladimir Poetin af, en volgens de Russische grondwet kan hij niet worden herkozen. De vorming van een nieuw staatsverband zou een elegante oplossing zijn voor een vijfde termijn tot 2030. Nu economische groei uitblijft en het maatschappelijk protest in Rusland toeneemt, kan Poetins regime wel een buitenlands succes ‘à la Krim’ gebruiken.

Loekasjenko wil dat koste wat het kost voorkomen, zegt Sivitski. „De Wit-Russische soevereiniteit is voor hem de rode lijn.” De vraag is of Moskou dat accepteert. In het Kremlin leeft de vrees dat op termijn ook Wit-Rusland buiten de invloedssfeer zal raken. De noodplannen liggen klaar, zegt Sivitski: „Inclusief regime change en militaire interventie.”