Netanyahu of geen Netanyahu, dat is (weer) de vraag

Herkansing Vijf dingen om dinsdag bij de Israëlische verkiezingen in de gaten te houden, volgens NRC-correspondent Jannie Schipper.

Een ultra-orthodoxe joodse man staat voor een verkiezingsposter van zittend premier Netanyahu, poserend met zijn Amerikaanse politieke vriend Trump. Op de slogan in het Hebreeuws staat vrij vertaald ‘Netanyahu, een ander niveau’.
Een ultra-orthodoxe joodse man staat voor een verkiezingsposter van zittend premier Netanyahu, poserend met zijn Amerikaanse politieke vriend Trump. Op de slogan in het Hebreeuws staat vrij vertaald ‘Netanyahu, een ander niveau’. Foto Ammar Awad/Reuters

Israël gaat dinsdag voor de tweede keer binnen een halfjaar naar de stembus om een parlement te kiezen. Na de verkiezingen in april lukte het de zittende premier Benjamin Netanyahu niet een coalitie te vormen. Nu moet hij zelfs meer zetels zien te halen dan de vorige keer om zijn positie te behouden. Gaat hem dat lukken? Vijf dingen om op deze verkiezingsdag in de gaten te houden:

Lees ook: Netanyahu trekt alles uit de kast

1. Het magische getal van 61

Het gaat er bij de verkiezingen voor de Knesset, het Israëlische parlement, niet alleen om welke partij de grootste wordt. De regerende Likudpartij en de middenpartij Kahol Lavan (Blauw-Wit), met aan het hoofd oud-generaal Benny Gantz en voormalig tv-presentator Yair Lapid, gaan in de peilingen min of meer gelijk op. Belangrijker is wie een coalitie zal kunnen vormen met een Knesset-meerderheid van 61 zetels. Netanyahu dacht in april, na de vorige verkiezingen, een rechts blok te hebben met de twee ultra-orthodoxe partijen en kleinere rechtse partijen aan zijn zijde. Voormalig defensieminister Avigdor Lieberman stelde echter eisen die voor de ultra-orthodoxe partijen onaanvaardbaar waren, waarop de onderhandelingen stuk liepen en Netanyahu wetgeving door de Knesset joeg om nieuwe verkiezingen uit te kunnen schrijven.

Deze keer zal Netanyahu zonder Lieberman de 61 moeten halen; bij elke andere uitkomst krijgt hij het lastig.

2. De hoge hoed van Netanyahu

Tijdens de verkiezingen in april ging ineens het nieuws rond dat activisten van Netanyahu’s Likudpartij betrapt waren met verborgen camera’s in stembureaus met veel Palestijns-Israëlische kiezers. Hoewel de politie ingreep en de kiescommissie de camera’s vervolgens verbood, zorgde het voor veel onrust op de verkiezingsdag. Deze keer heeft Netanyahu tevergeefs geprobeerd een wet door te voeren om camera’s in stembureaus toe te staan. Hij claimt te vrezen voor stemfraude door zijn linkse tegenstanders, overigens zonder bewijs daarvoor. Bij de verkiezingen in 2015 gaf Netanyahu’s ongefundeerde waarschuwing dat „de Arabieren in hordes” naar de stembus gingen zijn kiezers midden op de dag een extra zetje om te gaan stemmen. Wat heeft de premier deze keer voor verrassingen in petto?

3. De Palestijns-Israëlische kiezers

In theorie zijn de Arabische inwoners van Israël een belangrijke machtsfactor in de verkiezingen; ze vormen zo’n 20 procent van de bevolking. In de praktijk hebben ze echter nauwelijks invloed. De opkomst van Palestijnse Israëliërs bij verkiezingen is doorgaans laag, vooral omdat Palestijnse Israëliërs de Israëlische instituties en staat wantrouwen. Bovendien wil vrijwel geen enkele joods-Israëlische partij met de Palestijnse partijen samenwerken. Bij de verkiezingen in april was de fusiepartij Verenigde Lijst opgesplitst. De opkomst was met 49 procent de laagste sinds 1999. Nu de partij weer herenigd is, hoopt leider Ayman Odeh meer kiezers te kunnen overhalen. Hij zei zelfs te overwegen onder bepaalde voorwaarden te willen deelnemen aan een centrum-linkse coalitie. Dat zou een unicum zijn in de Israëlische geschiedenis; zijn suggestie werd dan ook onmiddellijk van beide kanten van de hand gewezen. Een tweede, iets realistischere optie is dat de Verenigde Lijst oppositieleider Benny Gantz de Israëlische president aanbeveelt als formateur en vervolgens een centrum-linkse minderheidscoalitie stilletjes steunt in de Knesset. Dat gebeurde eerder met de minderheidscoalitie van Yitzhak Rabin.

4. De kiesdrempel

De kleinste partijtjes kunnen bij deze verkiezingen het verschil maken. De als extreem-rechts bekend staande partij Otzma Yehudit schommelt volgens de voorspellingen rond de kiesdrempel van vier zetels. Als het partijtje wegvalt, gaan deze stemmen verloren voor de beoogde coalitie van Netanyahu. Andersom verkeert ook de Arbeidspartij, ooit de leidende partij van Israël, in de gevarenzone. Voor deze verkiezingsronde ging de Arbeidspartij samen met de Gesherpartij van oppositielid Orly Levy-Abekasis. Desondanks valt het resultaat naar verwachting nog lager uit dan de magere zes zetels die de Arbeidspartij in april kreeg. Gesher haalde toen de kiesdrempel niet.

5. De coalitiescenario’s

Echt spannend wordt het pas na de verkiezingsuitslag, wanneer de coalitie moet worden gevormd. Als Likud en de rechtse partijen 61 zetels bemachtigen, kan ‘Bibi’ verder waar hij in april was gebleven. Anders krijgt Lieberman naar verwachting een sleutelrol. Het is onwaarschijnlijk dat Netanyahu’s vroegere medestander die nu een van zijn grootste rivalen is, alsnog aanschuift bij de ultra-orthodoxe partijen; tijdens de campagne heeft Lieberman zich juist opgeworpen als de stem van seculier Israël.

Aangezien ook een centrum-linkse coalitie onder leiding van Kahol Lavan te weinig zetels zal hebben om zelfstandig een coalitie te vormen, wordt de optie van een regering van nationale eenheid dan steeds waarschijnlijker. Lieberman heeft aangegeven dat hij zo’n middenregering zou willen steunen. Noch Gantz noch Lieberman wil Netanyahu aan het hoofd van een dergelijke coalitie zien. In dat scenario zal veel afhangen van de opstelling van andere Likudleden: laten zij hun leider vallen om een regering te kunnen vormen of blijven zij hem volgen? Netanyahu weigert de optie van een derde verkiezingsronde uit te sluiten. Net als zijn partijgenoten weet hij echter ook dat de bevolking de stembus onderhand beu is.