Tweede komeet van buiten het zonnestelsel ontdekt

Astronomie Voor de tweede keer duikt er een interstellaire komeet in het zonnestelsel op. Misschien wemelt de ruimte tussen de sterren van eenzame brokken ijs en steen.

De interstellaire komeet ‘Borisov’. De blauw-rode strepen zijn sterren. De strepen ontstaan doordat de telescoop de komeet volgt en meerdere foto’s maakt door verschillende kleurenfilters.
De interstellaire komeet ‘Borisov’. De blauw-rode strepen zijn sterren. De strepen ontstaan doordat de telescoop de komeet volgt en meerdere foto’s maakt door verschillende kleurenfilters. Foto Gemini Observatory/NSF/AURA

Eind augustus is voor de tweede keer een komeetachtig object ontdekt dat uit de interstellaire ruimte afkomstig lijkt. Twee jaar geleden werd de eerste interstellaire komeet ontdekt: ‘Oumuamua bracht toen een kortstondig bezoek aan ons zonnestelsel.

Interstellaire kometen zijn kometen die uit een ander planetenstelsel zijn ontsnapt en na een reis door de ruimte tussen sterren in ons zonnestelsel terecht zijn gekomen.

Het nieuwe object is op 30 augustus ontdekt door de Russisch-Oekraïense amateur-astronoom Gennadi Borisov, die eerder al zeven ‘gewone’ kometen op zijn naam schreef. Ook zijn achtste ontdekking staat nog te boek als komeet, maar de kans is groot dat daar binnenkort verandering in komt. Want komeet C/2019 Q4 (Borisov) gedraagt zich bepaald niet als een gewone komeet, al vertoont hij – anders dan zijn voorganger – wel een duidelijke staart. Dat laatste wijst erop dat hij aan het ‘ontgassen’ is.

Komeet Borisov bevindt zich nu nog buiten de baan van de planeet Mars, op ruim 400 miljoen kilometer van de zon. Maar deze afstand wordt met het uur 150.000 kilometer kleiner. Dat is ongebruikelijk snel voor een hemellichaam dat tot ons zonnestelsel behoort. Zelfs kometen uit de verste uithoek van ons zonnestelsel – de zogeheten Oortwolk – die naar de zon toe ‘vallen’ bewegen bijna twee keer zo langzaam als de nieuwkomer.

De Leidse astronoom Simon Portegies Zwart en zijn collega’s publiceerden vorig jaar een artikel waarin ze aantonen dat de ruimte tussen de sterren moet wemelen van de ronddolende brokken steen en ijs, die uit andere planetenstelsels zijn weggeslingerd.

Animatie van het traject dat komeet Borisov volgt. Bron NASA

Eenzame stenen

Portegies Zwart is dan ook enthousiast. „Spannend hè?”, e-mailt hij. „Weer een sola lapis ontdekt!” ‘Sola lapis’ – Latijn voor ‘eenzame steen’ – is de term die Portegies Zwart voor deze bijzondere klasse van hemellichamen heeft bedacht. Nu de teller op twee staat, mogen we zelfs van solae lapides spreken.

De Leidse astronoom twijfelt er eigenlijk al nauwelijks meer aan dat C/2019 Q4 (Borisov) inderdaad uit de interstellaire ruimte afkomstig is. „Het is niet eenvoudig om een komeet afkomstig uit ons zonnestelsel een dergelijk hoge snelheid te geven in de richting waarin het nu ontdekte object beweegt”, aldus Portegies Zwart. „Het is in principe wel mogelijk dat een komeet zoveel snelheid krijgt dat hij het zonnestelsel verlaat – bijvoorbeeld door vlak langs Jupiter of Saturnus te scheren – maar dan zal hij naar buiten gaan, en niet naar binnen.”

„Andersom is niet onmogelijk, wel onwaarschijnlijk. Dat vereist een dichte nadering van Jupiter, maar daar is deze komeet niet in de buurt gekomen. Ook zijn er geen andere objecten die zijn baan en snelheid kunnen hebben beïnvloed. Het ziet er dus werkelijk naar uit dat we weer met een object als ‘Oumuamua te maken hebben.”

Lees ook: Hemellichaam geeft geheim niet prijs

Net als ‘Oumuamua nadert komeet Borisov het centrale vlak van ons zonnestelsel van ‘bovenaf’, onder een hoek van ruwweg 40 graden. Hij zal echter aanzienlijk verder uit de buurt van de zon blijven en daardoor niet zo’n ‘haarspeldbocht’ maken als zijn voorganger. Hij zal de aarde niet dichter naderen dan ongeveer 300 miljoen kilometer.

Een ander verschil met ‘ʻOumuamua is dat komeet Borisov op veel grotere afstand van de zon is opgemerkt. ‘ʻOumuamua werd pas ontdekt nadat hij zijn kleinste afstand tot de zon was gepasseerd en alweer op weg was naar buiten. Van komeet Borisov kunnen astronomen zowel de aankomst als het vertrek volgen. De waarschijnlijk enkele kilometers grote bezoeker uit de interstellaire ruimte bereikt zijn kleinste afstand tot de zon rond 8 december.

De eerste wetenschappelijke waarnemingen met een grote telescoop zijn al gedaan. Met behulp van de 10-meter telescoop op het Canarische eiland La Palma is een spectrum verkregen. Die vertoont duidelijke overeenkomsten met de spectra van onze lokale kometen. Dat wijst erop dat kometen van andere sterren een vergelijkbare samenstelling hebben als die in ons zonnestelsel en waarschijnlijk ook op vergelijkbare wijze zijn ontstaan.

Jammer genoeg staat er geen ruimtesonde in de startblokken die C/2019 Q4 (Borisov) van dichtbij zou kunnen onderzoeken. Maar het is nog niet te laat. Berekeningen van Britse astronomen laten zien dat het nog in 2030 mogelijk zal zijn om een kleine ruimtesonde te lanceren die de interstellaire komeet in 2045 kan onderscheppen.

Maar waarschijnlijk is het handiger en minder kostbaar om te wachten op een van de volgende solae lapides, die ongetwijfeld volgen. Er staat al een Europese ruimtemissie in de steigers waarbij een ruimtesonde op anderhalf miljoen kilometer van de aarde wordt gestationeerd, speciaal met de bedoeling om een komeet van dichtbij te onderzoeken. Deze Comet Interceptor zou in 2028 gelanceerd moeten worden.