Opinie

Ministeriële inmenging met journalistiek is dictatoriaal

Persvrijheid Het kabinet wil dat journalisten toestemming vragen voor ze afreizen naar terroristisch gebied. formuleert tien bedenkingen.
Oorlogsfotograaf Jeroen Oerlemans maakte deze foto in Irak in 2003. Op 2 oktober 2016 kwam Oerlemans om het leven in de Libische stad Sirte toen een scherpschutter van IS hem beschoot.
Oorlogsfotograaf Jeroen Oerlemans maakte deze foto in Irak in 2003. Op 2 oktober 2016 kwam Oerlemans om het leven in de Libische stad Sirte toen een scherpschutter van IS hem beschoot. Jeroen Oerlemens / Rex Features

De Tweede Kamer heeft een wet goedgekeurd die het verblijf in door terroristen gecontroleerd gebied strafbaar stelt. Volgende week dinsdag stemt de Eerste Kamer erover. Moties van GroenLinks en D66 om een uitzondering te maken voor journalisten en hulpverleners sneuvelden. Een oorlogsverslaggever moet straks eerst een vergunning aanvragen bij het ministerie van Justitie en Veiligheid en wachten op toestemming om af te kunnen reizen. Dat is problematisch. Tien bedenkingen.

1 Principes

Het is onacceptabel als een journalist eerst toestemming moet vragen aan ambtenaren van een Nederlands ministerie, om zijn werk te kunnen uitoefenen. De journalistiek staat bekend als de ‘vierde macht’ en in een democratie kan en mag de overheid journalisten niet controleren of beperken. De vrije informatievergaring komt in het gedrang door de voorgestelde restricties.

2 Praktisch onwerkbaar

Journalisten moeten al visa van te bezoeken landen aanvragen, een reis boeken, lokale perskaarten en plaatselijke vergunningen regelen. Allemaal complicerende factoren en logistieke hindernissen. Daar komt dan nog eens toestemming van de Nederlandse overheid bij. Werkt die overheid ook in het weekend, zoals oorlogen op zon- en feestdagen ook doorgaan? Journalisten moeten meteen kunnen vertrekken. Hoelang moeten ze wachten op toestemming?

3 Definities

Wie definieert de term ‘terroristische groep’? Dat Islamitische Staat en Al-Qaeda zo gedefinieerd kunnen worden is evident, maar hoe zit het met Hamas of de FARC? Moeten we ook toestemming vragen als we naar Gaza of Colombia willen? En vallen drugskartels, criminele groepen die terroristische methodes gebruiken er ook onder, net als terroristische groepen die criminele methodes gebruiken? En wat is ‘onder controle’? Oorlogen van nu zijn fluïde, hybride, asymmetrische conflicten, waar terreur en misdaad samensmelten. Gewapende actoren controleren geen territorium, maar manifesteren zich met pop-upcheckpoints en hit-and-run-acties, met hinderlagen en aanslagen. En veel oorlogshandelingen vinden plaats buiten ‘terroristisch gebied’: het propaganda-apparaat van IS werkt vanuit nette huiskamers in Europese steden.

Lees ook: Opnieuw journalist gedood in Mexico

4 Hellend vlak

Gaat de Nederlandse overheid daarna bepalen met wie we mogen praten? Wordt het dan ook verboden om met terroristen, rebellen, huurmoordenaars, maffiabazen te praten omdat we hun ‘een podium bieden’?

5 Gebrek aan expertise en affiniteit

Ambtenaren zijn niet op de hoogte van lokale situaties. Is er ooit een reporter gehoord over deze wet? Waarom zijn de adviezen van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) genegeerd?

6 Veiligheid

Oorlogsjournalisten zijn huiverig om hun plannen in gevaarlijke streken openbaar te maken. Reisplannen van tevoren moeten melden bij een ministerie, zonder garantie dat die informatie daar ook blijft en niet gelekt wordt, compromitteert onze veiligheid.

7 Reciprociteit

Het is door onversaagde verslaggevers als Ana van Es, Harald Doornbos, Brenda Stoter en Joanie de Rijke dat we van de gruwelen van IS weten. Dit zijn verhalen die verteld moeten worden. Oorlogsverslaggevers dragen data aan en verzamelen informatie waar politici hun beleid op baseren, en waar wetenschappers en historici analyses van maken. Nu wil een overheid ons in deze belangrijke werkzaamheid belemmeren. Nog schrijnender is dat het OM in het geval van vervolging van Syriëgangers wel opeens van onze informatie gebruik wil maken. De helft van de voetnoten van rapporten van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid verwijzen naar journalistieke bronnen, meestal gebaseerd op oorlogsreportages. Prima dat de overheid onze observaties, analyses en expertise volop gebruikt, maar we verwachten ook medewerking terug.

Lees ook: Dubbelrollen en argwaan aan de rand van het Mediapark

8 Imago

Nederland gaat een zeer beroerde indruk maken op de internationale gemeenschap met deze restricties en schaart zich hiermee in het rijtje van de twijfelachtige ‘ministeries van Informatie’ van Noord-Korea, het Afghanistan van de Talibaan en Assads Syrië . Oorlogsjournalisten zullen dit internationaal aan de kaak stellen. In Denemarken hebben journalisten via een soortgelijke wet een uitzonderingspositie gekregen. Nederland kan hier een voorbeeld aan nemen.

9 Geloofwaardigheid overheid

Hoogstwaarschijnlijk zal de overheid deze wet niet handhaven, waardoor er weer een zoveelste wet is uitgevaardigd die alleen op papier bestaat. Dat is fnuikend voor de geloofwaardigheid van de overheid. Terwijl het probleem feitelijk niet speelt: uit veiligheidsoverwegingen heeft een overheid het recht om te vragen waarom iemand in een ‘gevoelig’ gebied verbleef. Een bonafide journalist kan dat in no time uitleggen. Zo moeilijk is het niet.

10 Onderschatting recalcitrante attitude

Oorlogsjournalisten zijn non-conformisten die regels en wetten moeten overtreden om hun werk uit te oefenen. Ze trekken zich weinig aan van toestemmingen of beperkingen van lokale autoriteiten, ze komen op plekken waar ze officieel niet mogen komen en praten met mensen die ze van de machthebbers niet mogen spreken.

Denkt de Nederlandse overheid echt dat ook maar één journalist zich aan de nieuwe wet gaat houden? Elke collega die ik spreek is voornemens deze regel volledig aan de laars te lappen. Wij zijn niet bang en we laten ons niet beperken.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.