Lady Hale brengt de beschaving terug in het Brexit-debat

Supreme Court Het Britse Supreme Court buigt zich over de vraag of premier Johnson de koningin mocht adviseren om het parlement te schorsen. ’Onafhankelijk, niet onzichtbaar’, lijkt het devies van voorzitter Brenda Hale.

Het Supreme Court met in het midden opperrechter Lady Hale.
Het Supreme Court met in het midden opperrechter Lady Hale. Foto Wiktor Szymanowicz/Getty

Het Brexit-epos, nu diep in het derde seizoen, kent vanaf dinsdag een nieuw en belangrijk personage. Lady Hale maakt haar opwachting.

De 74-jarige opperrechter van het Britse Supreme Court zal een ander geluid introduceren. Zij zal niet strooien met verhitte jij-bakken en bozige tirades, zoals de politici in het Lagerhuis de afgelopen tijd steeds vaker doen. Het is aan Hale om de driedaagse zitting te leiden over de vraag of Boris Johnson de koningin had mogen adviseren het parlement vijf weken te schorsen. Het gesprek tussen Brenda Hale, haar mede-rechters en de advocaten in het Supreme Court zal een toonbeeld van beschaving en politesse zijn.

Lees ook: Brexit zet het nieuwe Supreme Court in de schijnwerpers (2017)

Dat was in 2017 net zo. Ook toen behandelde de hoogste Britse rechter een belangrijke Brexit-vraag. Destijds oordeelde het Supreme Court dat de Britse regering niet eigenhandig de Brexit-onderhandelingen in gang moest zetten, maar toestemming nodig had van het parlement. De hoorzittingen van die zaak, te bekijken via livestream, werden een hit. Kijkers vonden dat de kalme toon waarmee de advocaten elkaars argumenten probeerden te weerleggen een therapeutische werking had in gepolariseerde tijden.

Twee jaar later loopt de Brexit opnieuw via het Supreme Court. Vergeleken met de zaak in 2017 is de vraag nu meer beladen. Toen ging het over de afbakening van de bevoegdheden van de regering, vergeleken met de macht van het parlement. Nu staat de integriteit van de premier op het spel.

Toch zal Lady Hale niet toestaan dat de hoogspanning die op de zaak staat, de sfeer en het decorum van het hof beïnvloedt. In de twee jaar dat Hale opperrechter is – na een loopbaan als hoogleraar, advocaat en rechter is ze de eerste vrouw in die hoogste functie – tracht ze te allen tijde de boodschap over te brengen dat het Supreme Court een plek van reflectie en distantie is. Het hof mag aan Parliament Square gevestigd zijn, pal tegenover het parlement, met politieke winden waaien de rechters absoluut niet mee.

Staatsinrichting

De belangrijke Brexit-zaak uit 2017 noemde Lady Hale in een gesprek met The Guardian een van de mooiste momenten. „Het was een klassieke zaak over onze staatsinrichting. Het deed denken aan de strijd in de zeventiende eeuw tussen parlement en koning”, aldus Hale. „Wij verstevigen de principes die toen voet aan de grond kregen.”

Evenwichtig, onafhankelijk, maar niet onzichtbaar. Dat lijkt het belangrijkste devies van Hale. Als opperrechter geeft ze geregeld toespraken en interviews. Daarin pleit zij, uiterst gebalanceerd, voor meer vrouwen en diversiteit in de rechterlijke macht, maar tegen positieve discriminatie en tegen de verplichte pensioenleeftijd voor rechters.

Het hof trekt geregeld het land in, om zaken te behandelen in Edinburgh, Belfast en Cardiff, de hoofdsteden van de andere landen binnen het Verenigd Koninkrijk. „Wij zijn het Supreme Court van het gehele koninkrijk. En wij zijn ons er zeer van bewust dat het Verenigd Koninkrijk meer is dan Londen, dan Engeland”, zei Hale in juli toen de rechters naar Wales afreisden. Hale trad zelfs op in de jury van kookprogramma MasterChef, waar ze een gewogen oordeel had over een visgerecht. Door haar baanbrekende loopbaan, haar ongedwongen mediaoptredens en haar feminisme werd ze door het juridische blog Legal Cheek „de Beyoncé van de juridische wereld” gedoopt.

De tegenstanders van Johnson betichten de premier ervan de vorstin bewust te hebben misleid

Het publicitaire activisme van Hale en het hof is verklaarbaar. In tegenstelling tot de naamgenoot in de Verenigde Staten behoort het Britse Supreme Court niet tot de fundamenten van de rechtsstaat. De Amerikaanse variant is bijna net zo oud als het land zelf, maar het Britse Supreme Court is pas opgericht in 2009.

Tot die tijd waren de Law Lords de hoogste rechters. Zij waren lid van het Hogerhuis. Tony Blair wilde daar als premier vanaf, om de invloed van het Hogerhuis verder te beperken en om de Britse rechtspraak meer in lijn te brengen met Europese stelsels.

Af en toe komen de uitspraken van het Supreme Court in het nieuws, zoals vorig jaar toen de rechters oordeelden dat twee gelovige Noord-Ierse bakkers in hun recht stonden te weigeren een taart te versieren met een tekst die steun uitsprak voor het homohuwelijk.

De hoogste Britse rechters worden niet door de politiek benoemd, zoals in de VS, maar door een onafhankelijk comité van juristen. Als gevolg namen Brexiteers en Remainers genoegen met de eerdere Brexit-uitspraak dat het parlement moest instemmen met de Brexit.

Die complete onafhankelijkheid zal het Supreme Court deze week nodig hebben. Want de zaak waar ze zich nu over moeten buigen verhit de gemoederen in de politiek. De tegenstanders van Johnson – oud-Tory Dominic Grieve, activist Gina Miller en advocaat Jolyon Maugham voorop – betichten de premier ervan de vorstin bewust te hebben misleid: Johnson deed alsof hij om schorsing vroeg zodat zijn kersverse regering via een troonrede nieuwe hervormingen kon aankondigen, maar in werkelijkheid wilde hij het parlement het zwijgen opleggen.

De afgelopen weken kwamen twee rechtbanken met diametraal tegenovergestelde vonnissen over de schorsing. Het High Court in Londen oordeelde dat schorsing geen onderwerp was voor magistraten. Het is een politiek middel en rechters dienen zich verre te houden van oordelen over de inzet daarvan, aldus de drie rechters in Londen.

Schotse rechters vonden het onwettig

Schotse rechters vonden vorige week dat het advies van Johnson wel onwettig was. In Edinburgh oordeelde het Court of Session dat er voldoende bewijs is om te concluderen dat Johnson een schorsing verlangde om „het parlement minder tijd te gunnen de Brexit nauwkeurig te onderzoeken op een moment waarop dat onderzoek van groot belang is.” Als gevolg vonniste de Schotse beroepsrechter dat het advies van Johnson aan Elizabeth ongeldig was.

Voor de eisers in de zaak, onder wie Joanna Cherry, lid van het Lagerhuis voor de Schotse nationalisten, was dit reden te stellen dat het parlement weer actief was. De Schotse rechters kondigden echter geen bevel af dat het parlement hervat moest worden. Premier Johnson deed dat evenmin.

Geen land dat zo gedetailleerd in kaart is gebracht, zo uitputtend beschreven als het Verenigd Koninkrijk, verzuchtte reisschrijver Paul Theroux in The Kingdom by the Sea (1983). Toch dreigt nu een staatkundig terra incognita, waar onduidelijk is welk stuk papier zwaarder weegt: het Schotse vonnis, het advies van Johnson aan de koningin of de opdracht van Elizabeth om het parlement te schorsen.

Als uit de rechtszaak blijkt dat Johnson de koningin heeft misleid kan hij volgens oud-topjurist Dominic Grieve maar één ding doen: aftreden

Het is aan het Supreme Court om helderheid te verschaffen. De elf rechters moeten orde in de chaos scheppen en zien dat de staatsinrichting in het Verenigd Koninkrijk nog functioneert: dat de uitvoerende macht handelt en dat de rechtsprekende macht de regels van het land bewaakt.

Geduldig de beraadslagingen van het Supreme Court afwachten is er niet bij. Tegenstanders van Johnson ruiken bloed en zoeken wegen om hem dwars te zitten. Advocaat Maugham, die vorig jaar een geding in Amsterdam aanspande om (uiteindelijk vergeefs) te proberen het EU-burgerschap voor Britten te behouden, stapt in Schotland opnieuw naar de rechter.

Hij probeert nu magistraten zo ver te krijgen Boris Johnson te verbieden een No Deal-Brexit door te voeren. Zo bereidt Maugham zich al voor op de volgende slag, als Johnson in oktober tegenstribbelt en weigert de nieuwe wet uit te voeren die hem dwingt uitstel van uittreden aan te vragen in Brussel.

Machiavelli

Oud-Tory Grieve probeert nog voordat het Supreme Court in actie is gekomen politieke consequenties aan de kwestie te verbinden. „De premier staat niet boven de wet”, zei de parlementariër vorige week tegen de pers. Als uit de rechtszaak blijkt dat Johnson de koningin heeft misleid kan Johnson volgens de oud-topjurist maar één ding doen: aftreden. Zelfs in knotsgekke Brexit-tijden gaat de leer van Machiavelli niet geheel op. Geen enkel doel heiligt jokken tegen de vorst, als persoon en als instituut.

Lady Hale en haar mederechters moeten zich nog buigen over de schorsing van het parlement, maar Johnson is er in ieder geval niet in geslaagd zijn tegenstanders stil te krijgen.