Hard bewijs tegen Iran ontbreekt

De droneaanval in Saoedi-Arabië Welke partij pleegde afgelopen weekeinde de aanval op de Saoedische olie-installaties en wat zijn de geopolitieke en economische gevolgen? Twaalf vragen over een hoogoplopend conflict.

De aandelenbeurs in Koeweit. Door het wegvallen van ruim de helft van de Saoedische olieproductie schoot de olieprijs omhoog.
De aandelenbeurs in Koeweit. Door het wegvallen van ruim de helft van de Saoedische olieproductie schoot de olieprijs omhoog. Foto Stephanie McGehee/Reuters

De grootste olieprijsstijging binnen één dag in bijna dertig jaar. Dat was maandag het gevolg van de droneaanval, dit weekend, op een Saoedische olie-installatie. Houthi-rebellen uit Jemen claimden de aanslag, volgens Saoedi-Arabië en de Verenigde Staten waren de wapens afkomstig uit Iran.

1 Hoe waarschijnlijk is het dat Iran of de door Iran gesteunde Houthi’s in Jemen achter deze aanval zitten?

De claim van de Houthi’s, zaterdag, dat zij verantwoordelijk zijn voor de aanval, wekte verbazing. Niet eerder raakten zij zulke verre doelen. Onmogelijk is dat op zichzelf niet. Met hulp van Iran en het door Iran gesteunde Hezbollah beschikken de Houthi’s over drones. Een motief hebben zij ook: al ruim vier jaar voeren de Saoediërs meedogenloze bombardementen uit op de gebieden onder hun controle.

Amerikaanse functionarissen concludeerden maandag onder meer op basis van satellietbeelden dat de drones – en mogelijk ook kruisraketten – niet uit Jemen afkomstig konden zijn, maar uit het noorden of noordwesten kwamen. Dat wil zeggen uit Iran of Irak. In het geval van Irak zou het dan moeten gaan om een pro-Iraanse militie. Maar de Iraakse regering verzekerde dat de aanval niet daarvandaan was gekomen.

Ook Iran deed de Amerikaanse beschuldigingen al eerder af als verzinsels. Maar dat wil niet zeggen dat Iran er niet toch achter kan zitten. Het land heeft vaker ontkend dat het achter acties zat, zoals de aanvallen op tankers in de Straat van Hormuz of het neerhalen boven internationale wateren van een Amerikaanse spionage-drone in juni. Keihard te bewijzen viel de Iraanse schuld niet, zoals die ook nu nog niet vaststaat.

Aan een motief ontbreekt het Iran evenmin. De Iraanse economie heeft zwaar te lijden onder de Amerikaanse sancties, met name op zijn olie-uitvoer. „Iran wil laten zien dat Iran dit in plaats van een win-verlies situatie kan veranderen in een ‘verlies-verlies’ dynamiek voor iedereen”, zei Ali Vaez, de Iran-specialist van de International Crisis Group, een denktank, tegen The New York Times.

2 Hoe sterk zijn de bewijzen die de VS aanvoeren?

Zondagavond gaf de Amerikaanse overheid satellietbeelden vrij om de stelling te onderbouwen dat Iran achter de aanval zit. De foto’s tonen de beschadigde Saoedische raffinaderijen Abqaiq en Khurais, gelegen in het oosten van het land. Op het terrein hadden analisten de zeventien ‘points of impact’ gemarkeerd: kraters, en gaten in opslagkoepels. Op een van de foto’s is te zien dat vier opslagkoepels bij Abqaiq schijnbaar vanuit dezelfde hoek is doorboord. Uit de schaduwen van de koepels, en daarmee de stand van de zon, leiden de VS af dat de doelen vanuit het noorden of noordwesten geraakt zijn.

Jemen ligt ten zuiden van Saoedi-Arabië en is volgens deze redenering van Washington dus een minder waarschijnlijke lanceerder. Echter: drones kunnen op afstand bestuurd worden en daarmee een doel van alle kanten benaderen. De VN rapporteerden begin dit jaar dat de Houthi’s inmiddels over UAV-X drones beschikken, die een bereik van 1.200 tot 1.500 kilometer hebben.

De VS maakten slechts een beperkt aantal foto’s openbaar. Er staat een datum op, 15 september, maar de exacte tijd is weggesneden. Op andere foto’s was een impact te zien die een inkomende aanval vanuit het westen aanwees, stelden analisten later op maandag. Bovendien toont het bewijs alleen de gevolgen van de aanval; eventuele aanwijzingen voor lanceringen in Iran zijn niet publiek gemaakt.

3 Tegen welke achtergrond heeft deze aanval plaats?

De aanval komt op een in veel opzichten gevoelig moment. Vorige week stuurde president Trump zijn nationale veiligheidsadviseur John Bolton de laan uit, een havik die steeds aandrong op harde militaire actie tegen het Iraanse regime. En juist de afgelopen weken, na de G7 in Biarritz, leken de VS iets tegemoetkomender geworden tegenover Iran. De Franse president Macron verdubbelde in de aanloop naar de jaarlijkse VN-bijeenkomst in New York, volgende week, zijn inspanningen om via noodkredieten de Iraniërs te compenseren voor de Amerikaanse sancties en zo het internationale nucleaire akkoord van 2015 te redden. Denkbaar is dat haviken in Teheran hebben aangestuurd op een aanval om Macrons verzoenende aanpak een spaak in het wiel te steken.

Pikant is ook dat de aanval plaatsvond vlak voor de Israëlische parlementsverkiezingen van deze dinsdag, die bepalen of premier Netanyahu, een andere Iran-havik, aan de macht blijft. De aanval op Saoedi-Arabië is koren op zijn molen.

Lees ook: Acute problemen oliemarkt dreigen na drone-aanval

4 Waarom reageert Saoedi-Arabië zo terughoudend?

Saoedische deskundigen verklaarden maandagmiddag dat de aanval niet uit Jemen kon zijn gekomen, later voegden zij toe dat er Iraanse wapens waren gebruikt. Maar Saoedi-Arabië, dat doorgaans snel naar Iran wijst, heeft de aartsrivaal (nog) niet rechtstreeks beschuldigd.

Als de Houthi’s inderdaad de daders zijn, dan blijken die met betrekkelijk eenvoudige middelen reusachtige schade te kunnen toebrengen aan de Saoedische olie-industrie. Dit op een moment dat de oorlog in Jemen toch al een ongunstige wending voor de Saoediërs had genomen. De Verenigde Arabische Emiraten hebben de meeste van hun troepen teruggetrokken uit Jemen en de Emiraten stellen zich plotseling verzoenender op jegens Iran. Een andere kopzorg voor de Saoediërs is dat een deel van de Jemenitische strijders uit de coalitie zich tegen hun bondgenoten keerden omdat ze een onafhankelijk Zuid-Jemen willen. In de strijd met de Houthi’s zijn ze niet geïnteresseerd. Daarom staat Saoedi-Arabië er in Jemen meer alleen voor dan de afgelopen jaren.

Als Iran erachter blijkt te zitten, is dat al even verontrustend. Ondanks vele miljarden dollars die Saoedi-Arabië investeerde in geavanceerde wapens blijkt het land buitengewoon kwetsbaar. De inkomende projectielen werden niet herkend of onderschept door de Saoedische defensie. Het land beschikt over een Patriot-afweersysteem van Amerikaanse makelij. Dat is ingesteld op het onderscheppen van ballistische raketten, die met een boog aanvliegen – het gaat niet af bij drones of kruisvluchtwapens met een ander vliegtraject.

Het is al met al begrijpelijk dat de Saoedische machthebbers nu even nodig hebben om hun koers te bepalen. Moeten ze zich verzoenender opstellen jegens Iran, uit angst voor nieuwe verwoestingen? Of moeten ze – samen met de VS – keihard terugslaan tegen Iran met mogelijk meer verwoeste olie-installaties tot gevolg en neemt het het risico van nog meer verwoestingen aan eigen kant op de koop toe?

5 Wat zijn de gevolgen voor het Saoedische staatsoliebedrijf Aramco?

Al jaren probeert Saoedi-Arabië het staatsoliebedrijf Aramco naar de beurs te brengen. Dat proces leek net in een stroomversnelling te raken. Met een geschatte waarde van 1.500 miljard tot 2.000 miljard dollar zou Aramco het grootste beursgenoteerde bedrijf ter wereld zijn. Zelfs Apple is een dwerg vergeleken bij dit oliebedrijf. En: mocht Riad 5 procent van de aandelen tegen deze beurswaardering kunnen verkopen, dan krijgt het tot 100 miljard dollar aan inkomsten binnen, uiteindelijk bedoeld om het land minder afhankelijk van olie te maken. Het is goed mogelijk dat de beursplannen opnieuw vertraging oplopen.

6 Hoe groot is het aandeel van Saoedi-Arabië in de wereldwijde olieproductie?

Met 10,3 miljoen vaten van 159 liter per dag is Saoedi-Arabië na de VS en Rusland de derde olieproducent ter wereld. Het land levert 10 procent van de wereldwijde productie. De aanval heeft geleid tot een vermindering van 5,7 miljoen vaten per dag, meer dan de helft van de Saoedische productie. Niet eerder viel zo’n groot deel van de olieproductie uit, bij de Iraanse revolutie van 1979 ging het om 5,6 miljoen vaten per dag.

7 Leidt de productievermindering na de aanval tot tekorten?

Voorlopig niet. Alle westerse landen die zijn aangesloten bij het Internationaal Energieagentschap (IEA), waaronder Nederland, hebben strategische reserves voor een periode van 90 dagen. Volgens Coby van der Linde, directeur van Clingendael International Energy Programme (CIEP), importeert Nederland veel olie uit andere landen dan Saoedi-Arabië. Bovendien zijn er twee complexe raffinaderijen in de haven van Rotterdam, van ExxonMobil en Shell, die verschillende soorten kwaliteit olie kunnen verwerken.

8 Hoe heeft de olieprijs gereageerd?

Die is omhoog geschoten. De prijs voor een vat ruwe olie schommelde op maandag zo’n 10 procent hoger, tussen de 65 en 67 dollar. Ter relativering: afgelopen juli was olie ook zo duur. De prijs was gedaald door overaanbod en een afzwakkende economie als gevolg van de handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en China.

Lees ook: Een mokerslag voor de oliemarkt

9 Wat zijn de gevolgen voor consumenten?

Dat hangt af van de vraag wanneer de Saoedische installaties zijn hersteld en de productie weer op gang komt. Zondag zeiden Saoedische autoriteiten dat eenderde van de productie binnen dagen zou zijn hersteld, maandag waren ze minder optimistisch. Belangrijk voor de oliemarkt is dat er snel duidelijkheid komt: gaat het herstel weken of maanden duren? Pas als de installaties in november nog niet zijn hersteld, dreigen problemen.

Op korte termijn zullen consumenten de gestegen olieprijs voelen als ze tanken. Het effect van een gestegen olieprijs is vaak snel merkbaar aan de pomp, zegt Tim Schoenmakers van BETA, de belangenvereniging van tankstationhouders. „Dat is een kwestie van dagen.”

10 Kunnen andere landen nu hun productie opvoeren om het Saoedische tekort te compenseren?

Binnen OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries), waar veertien landen lid van zijn, gelden afspraken over de productie. Rusland, geen lid van OPEC, heeft zich onder de noemer OPEC Plus verbonden aan afspraken over productiebeperkingen.

Iran is het enige land dat dit zou kunnen doen, zegt Van der Linde van CIEP. Van der Linde: „Het gaat om een capaciteit van 3 miljoen vaten per dag, dus dat is heel aanzienlijk. China of andere landen kunnen besluiten om de Amerikaanse sancties tegen Iran te negeren.”

11 Wat bepaalt nu de reactie van de Amerikanen?

De VS zijn de afgelopen decennia altijd een zeer trouwe bondgenoot van de Saoediërs geweest en onder Trump is die band nog nauwer geworden. Zijn schoonzoon en Midden-Oosten-adviseur Jared Kushner (38) onderhoudt warme contacten met de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman (34). De regering-Trump liet deze ‘MbS’ de afgelopen jaren onder meer wegkomen met de moord op de kritische Saoedische journalist Jamal Khashoggi. Traditioneel legt een Amerikaanse president zijn eerste buitenlandse bezoek af aan buurland Mexico of Canada.

De zakenman in Trump ziet in de Saoediërs een interessante handelspartner: het land neemt jaarlijks voor miljarden aan Amerikaans wapentuig af.

Olie speelt in de relatie een minder cruciale rol dan voorheen doordat de VS dankzij de eigen winning van schaliegas en -olie veel minder afhankelijk zijn geworden van buitenlandse energiebronnen.

Net als de Saoediërs zien de Verenigde Staten (en bondgenoot Israël) de Iraniërs als dé kwade kracht in het Midden-Oosten. Trump stelde zondag dat de VS de „boosdoener” achter de aanval in beeld hebben en „schietklaar” zijn. Hij wilde nog horen van de Saoediërs „wie zij geloven dat deze aanval veroorzaakte en onder welke voorwaarden we verder kunnen gaan!”

12 Komt er deze keer een Amerikaanse luchtaanval?

De term 'locked and loaded' tweette Trump twee keer eerder, zonder uiteindelijk de trekker over te halen. Op 11 augustus 2017 waarschuwde hij Kim Jong-un in een tweet dat het Amerikaanse leger „geheel paraat en schietklaar is, mocht Noord-Korea onverstandig optreden”. Nog geen jaar na dat dreigement hield hij zijn eerste top met Kim.

Recentelijker gebruikte hij de term ook tegen Iran. Toen nadat Iran een peperdure Amerikaanse spionagedrone had neergehaald boven de Straat van Hormuz. Trump stelde in die tweet dat hij doelwitten voor een vergeldingsaanval op het oog had, maar daarvan had afgezien omdat er 150 doden hadden kunnen vallen. Dat vond hij niet proportioneel.

Bij de aanval op de Saoedische olie-industrie van zaterdag vielen evenmin dodelijke slachtoffers. Maar de vraag is of Trump na deze nieuwe provocatie dezelfde terughoudendheid zal betrachten.

Dit bericht is op dinsdag 17 september geactualiseerd.

M.m.v. Lisa Dupuy, Mark Duursma, Teri van der Heijden, Maartje Somers, Floris van Straaten en Merijn de Waal.